Trả lời nhanh
Nhận định này ĐÚNG. Văn học lãng mạn đề cao cảm xúc, cái tôi và khát vọng lý tưởng, nên nhà văn hay đặt mộng đối lập với thực, cái đẹp đối lập với cái xấu, cá nhân đối lập với xã hội. Sự đối lập ấy làm nổi bật xung đột nội tâm và cảm xúc mãnh liệt. Tuy vậy, đối lập không riêng của chủ nghĩa lãng mạn.
Biện pháp đối lập là gì?
Đối lập (còn gọi là tương phản) là cách đặt cạnh nhau những hình ảnh, sự việc, tính chất trái ngược nhau để làm nổi bật một bên hoặc làm bật lên ý nghĩa chung. Đây vừa là biện pháp tu từ ở cấp độ câu chữ, vừa là thủ pháp xây dựng nhân vật, kết cấu tác phẩm.
Mẹo nhận diện: thấy cặp từ trái nghĩa (sáng – tối, cao – thấp, đẹp – xấu), hoặc hai thế giới đặt song song (quá khứ – hiện tại, mơ – thực) thì nghĩ ngay đến đối lập.
Vì sao văn học lãng mạn ưa dùng đối lập?
- Cái tôi cá nhân va chạm với hiện thực. Nhà văn lãng mạn mang khát vọng lớn nhưng sống trong xã hội chật hẹp, nên tự nhiên nảy sinh cặp đối lập lý tưởng – thực tại.
- Cảm xúc cần được đẩy lên cao trào. Muốn tình cảm mãnh liệt, tác giả đặt hai cực cạnh nhau: tha thiết yêu đời và nỗi sợ thời gian, niềm kiêu hãnh và nỗi chán chường.
- Nguyên tắc tương phản trong lý luận lãng mạn. Victor Hugo chủ trương đặt cái cao cả cạnh cái kì dị, cái đẹp cạnh cái xấu để phản ánh cuộc sống đầy đủ hơn.
- Đề cao cái đẹp, cái thiện. Đặt cái đẹp cạnh cái xấu, cái ác khiến cái đẹp rực lên.
Ví dụ minh hoạ
| Tác phẩm | Cặp đối lập | Tác dụng |
|---|---|---|
| “Nhà thờ Đức Bà Paris” (V. Hugo) | Quasimodo xấu xí, tật nguyền – tâm hồn cao thượng; vẻ đẹp Esmeralda – sự tàn nhẫn của xã hội | Khẳng định giá trị con người nằm ở tâm hồn |
| “Nhớ rừng” (Thế Lữ) | Chúa sơn lâm oai hùng nơi rừng thẳm – con hổ bị giam trong cũi sắt vườn bách thú | Thể hiện khát vọng tự do, nỗi chán ghét thực tại tù túng |
| “Vội vàng” (Xuân Diệu) | Khát khao giữ mùa xuân – sự trôi chảy không ngừng của thời gian | Bộc lộ nỗi tiếc nuối và lòng yêu đời cuống quýt |
| “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân) | Bóng tối, nhơ bẩn của nhà giam – ánh sáng của cái đẹp, thiên lương; tù nhân – quản ngục | Cái đẹp và cái thiện chiến thắng cái xấu, cái ác |
Ví dụ trích dẫn ngắn: trong “Nhớ rừng”, câu “Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt” khắc hoạ thân phận bị giam cầm, đặt đối diện với quá khứ ngự trị chốn rừng thiêng ở những khổ thơ sau.
Đối lập không phải độc quyền của văn học lãng mạn
Đề bài có thể gài bẫy bằng các câu như “chỉ có văn học lãng mạn mới dùng đối lập”. Câu đó SAI. Văn học hiện thực cũng dùng tương phản rất nhiều: Nam Cao đặt cái đói nghèo cạnh vẻ đẹp tâm hồn, Nguyễn Công Hoan đặt giàu – nghèo cạnh nhau để châm biếm. Văn học dân gian, thơ trung đại cũng có.
Điểm khác nằm ở chỗ: văn học hiện thực dùng đối lập để phơi bày mâu thuẫn xã hội khách quan; văn học lãng mạn dùng để bộc lộ xung đột giữa lý tưởng chủ quan và thực tại.
Phân biệt đối lập với phép đối
- Đối lập (tương phản): dựa vào ý nghĩa trái ngược; không đòi hỏi hai vế cân xứng về số tiếng, thanh điệu.
- Phép đối (đối ngẫu): dựa vào cấu trúc cân xứng về số tiếng, từ loại, thanh bằng – trắc; hai vế có thể không trái nghĩa mà chỉ song hành.
Ví dụ: “Lom khom dưới núi tiều vài chú / Lác đác bên sông chợ mấy nhà” là phép đối (cân xứng), chứ không phải đối lập vì hai cảnh không trái nghĩa.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm đối lập với phép đối hoặc với ẩn dụ, nói giảm.
- Chỉ nêu tên biện pháp mà không phân tích tác dụng. Cần có công thức: nhận diện → dẫn chứng → tác dụng (làm nổi bật gì, bộc lộ cảm xúc gì).
- Khẳng định tuyệt đối “chỉ dùng trong văn học lãng mạn”.
Luyện tập (ví dụ tự đặt)
Bài 1. Câu sau có dùng đối lập không? “Ngoài phố pháo nổ rộn ràng, trong căn phòng chỉ còn một ngọn đèn leo lét và một tâm hồn lặng im.”
Đáp án: Có. Đối lập giữa không khí náo nhiệt bên ngoài và sự cô đơn, tĩnh lặng bên trong, làm nổi bật nỗi cô đơn của nhân vật trữ tình.
Bài 2. Nhận định “Đối lập chỉ xuất hiện trong văn học lãng mạn” đúng hay sai? Giải thích ngắn.
Đáp án: Sai. Văn học hiện thực (Nam Cao, Nguyễn Công Hoan) và nhiều thể loại khác cũng dùng tương phản; văn học lãng mạn chỉ dùng thường xuyên vì đặc trưng đề cao cái tôi và lý tưởng.
Bài 3. Viết 3–4 câu phân tích tác dụng của đối lập trong một tác phẩm lãng mạn mà em đã học.
Gợi ý: Chọn “Nhớ rừng”: nêu hai thế giới (rừng thiêng – cũi sắt), chỉ ra cảm xúc căm hờn, khao khát tự do, liên hệ tâm trạng người dân mất nước đương thời.
Câu hỏi thường gặp
Đối lập là một trong các biện pháp nghệ thuật thường dùng trong văn học lãng mạn, đúng hay sai?
Đúng. Văn học lãng mạn đề cao cảm xúc và lý tưởng nên hay xây dựng các cặp đối lập như mộng – thực, đẹp – xấu, cá nhân – xã hội để làm nổi bật cảm xúc và tư tưởng.
Đối lập và tương phản có khác nhau không?
Trong chương trình phổ thông, hai khái niệm này thường được dùng thay thế cho nhau: đều chỉ việc đặt các đối tượng trái ngược nhau cạnh nhau để làm nổi bật ý.
Đối lập khác phép đối ở điểm nào?
Đối lập dựa vào ý nghĩa trái ngược, còn phép đối dựa vào sự cân xứng về cấu trúc, số tiếng, từ loại và thanh điệu giữa hai vế.
Văn học hiện thực có dùng đối lập không?
Có. Văn học hiện thực dùng tương phản để phơi bày mâu thuẫn xã hội như giàu – nghèo, thiện – ác, nên không thể nói đối lập chỉ thuộc về văn học lãng mạn.