Trả lời nhanh
Đề tài là phạm vi cuộc sống mà văn bản lựa chọn để viết, tức là văn bản nói về ai, về việc gì. Em xác định đề tài dựa vào nhan đề, nhân vật, sự việc, hình ảnh và từ ngữ được lặp lại nhiều trong văn bản. Khi trả lời, hãy nêu đề tài bằng một cụm danh từ ngắn rồi dẫn một vài chi tiết làm bằng chứng.
Đề tài là gì? Phân biệt với chủ đề
Đề tài là phạm vi hiện thực đời sống được nhà văn, nhà thơ chọn để phản ánh trong tác phẩm. Hiểu đơn giản, đề tài trả lời câu hỏi: “Văn bản viết về cái gì?”.
Chủ đề là vấn đề chính, là tư tưởng, thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm qua đề tài ấy. Chủ đề trả lời câu hỏi: “Tác giả muốn nói điều gì về cái đó?”.
| Tiêu chí | Đề tài | Chủ đề |
|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Viết về cái gì? | Muốn nói điều gì? |
| Cách diễn đạt | Cụm danh từ ngắn | Một câu hoàn chỉnh, có nhận định hoặc thông điệp |
| Ví dụ: truyện ngắn “Lão Hạc” | Người nông dân nghèo trước Cách mạng tháng Tám | Số phận bi thảm và phẩm chất cao đẹp của người nông dân; sự trân trọng, xót thương của tác giả |
Mẹo nhớ: đề tài là “cái khung”, chủ đề là “điều rút ra”. Một đề tài có thể cho nhiều chủ đề khác nhau.
4 bước xác định đề tài của văn bản
- Đọc nhan đề và nhận diện thể loại. Truyện, thơ, kí, văn bản thông tin có cách bộc lộ đề tài khác nhau. Nhan đề thường gợi ngay đối tượng được nói đến.
- Tìm đối tượng trung tâm. Xem nhân vật, sự việc hay hình ảnh nào xuất hiện nhiều nhất, được kể hoặc tả kĩ nhất.
- Gom từ ngữ, chi tiết lặp lại. Những từ cùng một trường nghĩa (ví dụ: bà, bếp, cháo, tóc bạc) cho biết văn bản xoay quanh mảng đời sống nào.
- Khái quát thành cụm danh từ. Ví dụ: “tình bà cháu”, “thiên nhiên mùa thu”, “người lính trong chiến tranh”, “bảo vệ môi trường biển”.
Ví dụ minh hoạ (đoạn văn tự đặt)
Sáng nào bà cũng dậy khi gà chưa gáy, nhóm bếp, bắc nồi cháo rồi mới gọi cháu. Bà ít nói, nhưng bát cháo bao giờ cũng được thổi nguội bớt trước khi đặt lên bàn.
- Đối tượng trung tâm: người bà và đứa cháu.
- Chi tiết, từ ngữ: “dậy khi gà chưa gáy”, “nhóm bếp”, “nồi cháo”, “thổi nguội”.
- Đề tài: tình cảm bà cháu (sự chăm sóc của người bà dành cho cháu).
- Chủ đề (để so sánh): sự yêu thương lặng lẽ, bền bỉ của bà khiến người cháu thấy ấm áp, biết ơn.
Em có thể trả lời mẫu: “Đề tài của văn bản là tình bà cháu. Em dựa vào nhân vật người bà và đứa cháu, các chi tiết bà dậy sớm nhóm bếp, nấu cháo, thổi nguội cháo cho cháu.”
Đề tài thường gặp theo từng loại văn bản
| Loại văn bản | Dấu hiệu để xác định | Ví dụ đề tài |
|---|---|---|
| Truyện (truyền thuyết, cổ tích, truyện ngắn) | Nhân vật chính, biến cố chính | Đánh giặc giữ nước (Thánh Gióng); trẻ em nghèo bất hạnh (Cô bé bán diêm) |
| Thơ | Hình ảnh thơ, đối tượng trữ tình, cảm xúc bao trùm | Quê hương, tình mẹ, thiên nhiên, tình yêu đất nước |
| Kí, tuỳ bút | Cảnh vật, con người, kỉ niệm được ghi lại | Một vùng đất, một chuyến đi, ẩm thực quê nhà |
| Văn bản thông tin, nghị luận | Nhan đề, câu mở đầu, luận điểm lặp lại | Bảo vệ môi trường, đọc sách, an toàn giao thông |
Lỗi thường gặp khi trả lời
- Nhầm đề tài với chủ đề: viết cả một câu thông điệp dài. Đề tài chỉ cần ngắn gọn, khái quát.
- Nêu quá rộng: chỉ viết “con người” hay “cuộc sống” thì chưa cụ thể. Hãy thu hẹp thành “người nông dân nghèo”, “người lính”.
- Chỉ chép tên nhân vật: tên nhân vật chưa phải đề tài. Phải khái quát thành mảng đời sống.
- Quên nêu căn cứ: câu hỏi có vế “em dựa vào đâu”, nên bắt buộc dẫn nhan đề, nhân vật, chi tiết.
Bài luyện tập
Bài 1. Xác định đề tài của đoạn sau (tự đặt): “Chiều nào lớp tôi cũng ra bãi biển nhặt rác. Mỗi chiếc túi ni lông nhặt lên là thêm một mảng cát sạch.”
Đáp án: Đề tài là bảo vệ môi trường biển (hoạt động nhặt rác làm sạch bãi biển). Căn cứ: các hình ảnh “nhặt rác”, “túi ni lông”, “cát sạch”.
Bài 2. Một bài thơ có các hình ảnh: cánh đồng lúa chín, khói bếp chiều, con đường làng, tiếng sáo diều. Đề tài có thể là gì?
Đáp án: Đề tài là quê hương (cảnh làng quê thân thuộc). Các hình ảnh đều là nét đặc trưng của làng quê.
Bài 3. Với đoạn ở Bài 1, hãy viết một chủ đề phù hợp.
Đáp án gợi ý: Mỗi việc làm nhỏ của học sinh góp phần giữ gìn môi trường sống và cần được lan toả. Em thấy chủ đề là một câu có thông điệp, còn đề tài chỉ là cụm danh từ.
Kết luận
Muốn xác định đề tài, hãy đọc nhan đề, tìm đối tượng trung tâm, gom chi tiết lặp lại rồi khái quát bằng một cụm danh từ. Cuối cùng, nhớ nêu căn cứ để câu trả lời đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài khác chủ đề ở điểm nào?
Đề tài là phạm vi đời sống được phản ánh, trả lời câu hỏi viết về cái gì. Chủ đề là vấn đề chính, thông điệp tác giả gửi gắm qua đề tài đó.
Nên dựa vào đâu để xác định đề tài của một văn bản?
Dựa vào nhan đề, nhân vật hoặc đối tượng trung tâm, sự việc chính, hình ảnh và những từ ngữ được lặp lại nhiều lần trong văn bản.
Một văn bản có thể có nhiều đề tài không?
Có thể. Một văn bản dài có thể đan xen nhiều mảng đời sống, nhưng thường có một đề tài chính. Khi làm bài, em nêu đề tài chính trước rồi nói thêm đề tài phụ nếu cần.
Trả lời câu hỏi xác định đề tài sao cho đủ ý?
Nêu đề tài bằng một cụm danh từ ngắn gọn, sau đó chỉ ra 2–3 căn cứ trong văn bản như nhan đề, nhân vật, chi tiết tiêu biểu.