Trả lời nhanh
Bài 1 gồm hai ý lớn. Thứ nhất, “lịch sử” có hai nghĩa: hiện thực lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá khứ, tồn tại khách quan; nhận thức lịch sử là hiểu biết của con người về quá khứ ấy, nên luôn có khoảng cách với hiện thực. Thứ hai, sử học là khoa học nghiên cứu quá khứ loài người, có chức năng khoa học và xã hội, tuân theo ba nguyên tắc và hai phương pháp cơ bản.
1. Lịch sử là gì?
Hiểu đơn giản, lịch sử là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ. Với loài người, đó là mọi hoạt động từ khi con người xuất hiện cho đến nay. Hoạt động ấy gồm hai mặt: con người tác động vào tự nhiên (săn bắt, trồng trọt, chế tạo công cụ…) và con người tác động lẫn nhau (hợp tác, buôn bán, chiến tranh, lập nhà nước…).
Từ “lịch sử” trong đời sống được dùng theo hai nghĩa khác nhau. Đây là điểm trọng tâm nhất của bài, đề kiểm tra hay hỏi.
1.1. Hiện thực lịch sử
- Là tất cả những gì đã thật sự xảy ra trong quá khứ.
- Tồn tại khách quan: dù ta biết hay không, thích hay không, nó vẫn đã xảy ra như vậy và không thể thay đổi.
- Ví dụ: Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 là một hiện thực lịch sử, bất kể có người nhớ, người quên.
1.2. Nhận thức lịch sử
- Là sự hiểu biết của con người về hiện thực lịch sử.
- Được trình bày, tái hiện bằng nhiều cách: sách, bài viết, phim, tranh, bảo tàng, lời kể…
- Mang dấu ấn của người nhận thức, nên có thể đầy đủ hoặc thiếu sót, đúng hoặc sai lệch.
1.3. Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Hiện thực lịch sử | Nhận thức lịch sử |
|---|---|---|
| Bản chất | Cái đã xảy ra | Cái con người biết, hiểu về điều đã xảy ra |
| Tính chất | Khách quan, duy nhất, không đổi | Mang yếu tố chủ quan, có thể thay đổi, bổ sung |
| Phụ thuộc vào | Chính diễn biến thực tế | Người nghiên cứu, sử liệu, phương pháp |
| Có thể sai không? | Không có đúng/sai, chỉ có “đã xảy ra” | Có thể đúng, thiếu hoặc sai |
2. Vì sao nhận thức lịch sử luôn có khoảng cách với hiện thực?
Quá khứ đã qua, không thể quay lại để quan sát trực tiếp. Chúng ta chỉ dựa vào những dấu vết còn sót lại (sử liệu) để dựng lại bức tranh. Vì vậy dù cố gắng đến đâu, con người cũng khó tái hiện hoàn toàn đầy đủ đúng như nó đã xảy ra. Bốn nhóm nguyên nhân chính:
- Nhu cầu và năng lực của người tìm hiểu: mỗi người quan tâm một khía cạnh, trình độ hiểu biết khác nhau.
- Điều kiện và phương pháp tìm hiểu: công cụ, kĩ thuật (ví dụ phương pháp xác định niên đại, khảo cổ) hạn chế hay tiến bộ đều ảnh hưởng đến kết quả.
- Mức độ phong phú, xác thực của sử liệu: tư liệu bị mất mát, bị sai lệch thì bức tranh cũng thiếu hoặc lệch.
- Mục đích, thái độ, đạo đức, thế giới quan của người nghiên cứu: cùng một sử liệu nhưng cách chọn lọc, diễn giải có thể khác nhau.
Mẹo nhớ: “Người – Điều kiện – Tư liệu – Quan điểm”. Bốn chữ này giúp bạn liệt kê đủ nguyên nhân khi gặp câu tự luận.
3. Sử học
3.1. Khái niệm và đối tượng nghiên cứu
- Khái niệm: sử học là khoa học nghiên cứu về quá khứ của loài người.
- Đối tượng: toàn bộ quá khứ của loài người, có thể là quá khứ của một cá nhân, một nhóm, một cộng đồng, một quốc gia, một khu vực hay cả nhân loại.
3.2. Chức năng
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Khoa học (nhận thức) | Khôi phục các sự kiện đã xảy ra; đi sâu vào bản chất, tìm ra quy luật vận động và phát triển của lịch sử. |
| Xã hội (giáo dục) | Giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức; rút ra bài học kinh nghiệm cho hiện tại. |
3.3. Nhiệm vụ
- Nhận thức: cung cấp tri thức khoa học, giúp khám phá hiện thực lịch sử một cách khách quan, chân thực.
- Giáo dục: truyền bá giá trị, truyền thống tốt đẹp cho thế hệ sau; bồi dưỡng tinh thần dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, lòng khoan dung, nhân ái.
- Dự báo: từ tổng kết thực tiễn, rút ra bài học để góp phần dự báo tương lai của đất nước và nhân loại.
Cách phân biệt chức năng và nhiệm vụ: chức năng là “sử học làm được gì” nói chung, còn nhiệm vụ là “sử học phải đạt được những việc cụ thể nào”. Nhiệm vụ nhận thức ứng với chức năng khoa học; nhiệm vụ giáo dục ứng với chức năng xã hội; nhiệm vụ dự báo là bước nâng cao từ cả hai.
4. Ba nguyên tắc cơ bản của sử học
- Khách quan: tái hiện hiện thực lịch sử dựa trên thông tin đáng tin cậy, không áp đặt ý muốn cá nhân. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.
- Trung thực: tôn trọng sự thật, dựa vào sử liệu xác thực, không bóp méo, xuyên tạc.
- Nhân văn và tiến bộ: giúp con người hiểu quá khứ và rút ra bài học, nhưng không kích động hận thù, xung đột, kì thị; góp phần bảo vệ hoà bình, xây dựng xã hội văn minh, nhân ái.
Phân biệt khách quan và trung thực: khách quan nói về thái độ (đứng trên sự thật, không thiên vị), còn trung thực nói về việc làm cụ thể (dùng sử liệu đúng, trích dẫn đúng, không xuyên tạc).
5. Hai phương pháp cơ bản của sử học
5.1. Phương pháp lịch sử
Nghiên cứu sự vật, hiện tượng theo các giai đoạn phát triển cụ thể của nó (hình thành, phát triển, tiêu vong). Khi mô tả sự kiện, nhân vật phải đặt vào đúng bối cảnh thời gian, không gian, đúng trình tự diễn biến. Phương pháp này trả lời câu hỏi: “Việc đó diễn ra như thế nào, ở đâu, khi nào?”
5.2. Phương pháp logic
Đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng, bỏ qua những chi tiết ngẫu nhiên để rút ra quy luật, khái quát hoá thành các kết luận. Phương pháp này trả lời câu hỏi: “Vì sao nó diễn ra như vậy, bản chất là gì?”
Hai phương pháp bổ sung cho nhau, thường được sử dụng kết hợp: có phương pháp lịch sử thì mới có dữ kiện, có phương pháp logic thì mới rút ra được quy luật.
6. Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng “nhận thức lịch sử” là cái đã xảy ra. Sai: đó là hiện thực lịch sử.
- Cho rằng hiện thực lịch sử có thể thay đổi theo người viết. Sai: chỉ nhận thức mới thay đổi, hiện thực thì không.
- Nhầm khoảng cách giữa hai khái niệm là do “sử liệu luôn sai”. Thực ra do nhiều yếu tố, trong đó có cả người nghiên cứu.
- Lẫn “nguyên tắc nhân văn, tiến bộ” với việc né tránh sự thật. Sử học vẫn phản ánh đúng sự thật, chỉ không dùng sự thật để kích động hận thù.
- Viết thiếu nhiệm vụ “dự báo” khi liệt kê nhiệm vụ của sử học.
7. Luyện tập (có đáp án)
Câu 1. Một cuốn sách viết sai ngày diễn ra một trận đánh. Trong trường hợp này, cái gì bị sai: hiện thực lịch sử hay nhận thức lịch sử?
Đáp án: Nhận thức lịch sử. Trận đánh vẫn diễn ra vào đúng ngày thật của nó (hiện thực); cuốn sách chỉ ghi lại hiểu biết chưa chính xác.
Câu 2. Hai nhà nghiên cứu cùng đọc một văn bản cổ nhưng đưa ra hai cách giải thích khác nhau. Điều này minh hoạ nguyên nhân nào khiến nhận thức lịch sử khác hiện thực?
Đáp án: Nguyên nhân thuộc về người nghiên cứu: nhu cầu, năng lực, thế giới quan, phương pháp tiếp cận. Cách giải quyết đúng đắn là đối chiếu thêm sử liệu khác và tuân thủ nguyên tắc khách quan, trung thực.
Câu 3. Khi tìm hiểu một cuộc khởi nghĩa, bạn lần lượt xác định bối cảnh, nguyên nhân, diễn biến theo thời gian, kết quả. Bạn đang dùng phương pháp nào? Nếu tiếp đó rút ra “vì sao khởi nghĩa thất bại, ý nghĩa là gì” thì dùng phương pháp nào?
Đáp án: Phần đầu là phương pháp lịch sử; phần sau là phương pháp logic.
Câu 4. Một bài viết cố tình nhấn mạnh tội ác của một dân tộc khác để khơi gợi thù hằn. Bài viết vi phạm nguyên tắc nào của sử học?
Đáp án: Nguyên tắc nhân văn và tiến bộ (và có thể cả khách quan nếu chọn lọc phiến diện). Sử học không được kích động hận thù, kì thị.
8. Sơ đồ ghi nhớ nhanh
- Lịch sử → hiện thực lịch sử (khách quan) + nhận thức lịch sử (có khoảng cách).
- Sử học → khái niệm, đối tượng → chức năng (khoa học, xã hội) → nhiệm vụ (nhận thức, giáo dục, dự báo).
- Nguyên tắc: khách quan – trung thực – nhân văn, tiến bộ.
- Phương pháp: lịch sử và logic.
Tài liệu học cùng Bài 1
- Giải SGK Lịch sử 10 Bài 1
- Sách bài tập Lịch sử 10 Bài 1
- 20 câu trắc nghiệm Lịch sử 10 Bài 1
- Lý thuyết Lịch sử 10 Bài 2: Tri thức lịch sử và cuộc sống
- Lý thuyết Lịch sử 10 Kết nối tri thức (cả năm)
Câu hỏi thường gặp
Hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử khác nhau ở điểm nào?
Hiện thực lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá khứ, tồn tại khách quan và không thay đổi. Nhận thức lịch sử là hiểu biết của con người về quá khứ đó, có thể đầy đủ hoặc thiếu sót, đúng hoặc sai, và có thể được bổ sung theo thời gian.
Vì sao nhận thức lịch sử không thể trùng khít hoàn toàn với hiện thực lịch sử?
Vì quá khứ không thể quan sát trực tiếp, ta chỉ dựa vào sử liệu còn lại. Kết quả phụ thuộc vào nhu cầu, năng lực, quan điểm của người nghiên cứu, điều kiện và phương pháp tìm hiểu, cùng mức độ phong phú, xác thực của sử liệu.
Sử học có những nguyên tắc cơ bản nào?
Có ba nguyên tắc: khách quan (quan trọng nhất), trung thực, và nhân văn, tiến bộ. Nhà sử học phải tôn trọng sự thật dựa trên sử liệu tin cậy, không xuyên tạc và không kích động hận thù.
Phương pháp lịch sử và phương pháp logic khác nhau thế nào?
Phương pháp lịch sử xem xét sự vật theo trình tự và bối cảnh cụ thể, trả lời việc gì xảy ra, khi nào, ở đâu. Phương pháp logic đi sâu bản chất, rút ra quy luật và kết luận khái quát, trả lời vì sao. Hai phương pháp thường dùng kết hợp.