Trả lời nhanh
Nhân vật trữ tình là hình tượng con người trực tiếp cất lên tiếng nói cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ (hay tác phẩm trữ tình). Đó là “cái tôi” đang rung động trước cảnh vật, con người, sự việc. Nhân vật trữ tình bộc lộ tình cảm, tâm trạng như yêu thương, nhớ nhung, buồn đau, tự hào, lo lắng… trước điều mà bài thơ nhắc đến.
Nhân vật trữ tình là gì?
Thơ không chủ yếu kể chuyện như truyện, mà tập trung thể hiện cảm xúc. Người đang xúc động, đang bày tỏ lòng mình trong bài thơ chính là nhân vật trữ tình.
Nhân vật trữ tình có thể xuất hiện rõ qua các từ như tôi, ta, anh, em, con, mình…, nhưng cũng có khi “ẩn” đi, chỉ hiện ra qua giọng điệu, cách nhìn cảnh vật và tâm trạng.
Nhân vật trữ tình bộc lộ cảm xúc về điều gì?
Không có một đáp án cố định cho mọi bài thơ, vì mỗi bài có một đối tượng cảm xúc riêng. Tuy vậy, cảm xúc thường xoay quanh các nhóm sau:
- Thiên nhiên, cảnh vật: vui trước cảnh xuân, buồn trước chiều tà, say mê trăng thanh gió mát…
- Con người thân thương: tình mẹ con, tình bạn, tình yêu đôi lứa, nỗi nhớ người xa.
- Quê hương, đất nước: tự hào, gắn bó, xót xa, lo lắng cho vận nước.
- Cuộc sống, số phận, suy ngẫm: trăn trở, ước mơ, khát vọng, bài học về lẽ sống.
Muốn trả lời đúng, em phải đọc bài thơ cụ thể rồi xác định: nhân vật trữ tình nhìn thấy gì, nghĩ gì, cảm thấy thế nào.
Cách xác định nhân vật trữ tình trong bài thơ
- Tìm đại từ xưng hô (tôi, ta, anh, em…) hoặc lời gọi, lời tâm sự trực tiếp.
- Tìm từ ngữ chỉ cảm xúc, trạng thái: nhớ, thương, buồn, vui, lo, tủi, tự hào…
- Quan sát cách miêu tả cảnh vật: cảnh được nhìn bằng tâm trạng nào thì nhân vật trữ tình mang tâm trạng ấy (“cảnh nào cũng nhuốm màu tâm trạng”).
- Nhận xét giọng điệu: tha thiết, trầm lắng, hào hùng, tâm tình, hóm hỉnh…
Ví dụ minh hoạ
Ví dụ 1: Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan)
Hai câu thơ: “Nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia”. Nhân vật trữ tình là người lữ khách dừng chân nơi đèo vắng. Cảm xúc hướng về cảnh hoang sơ trước mắt, rồi sâu hơn là nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn trong cảnh chiều tà.
Ví dụ 2: Cảnh khuya (Hồ Chí Minh)
Hai câu kết: “Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ / Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà”. Nhân vật trữ tình là người đang thao thức giữa đêm trăng đẹp. Cảm xúc gồm sự say mê vẻ đẹp thiên nhiên và nỗi lo cho vận mệnh đất nước.
Ví dụ 3: Tĩnh dạ tư (Lý Bạch)
Nhân vật trữ tình là người xa quê, đêm nhìn ánh trăng sáng mà ngỡ sương trên mặt đất. Cảm xúc bài thơ là nỗi nhớ quê da diết, thể hiện qua động tác ngẩng nhìn trăng rồi cúi đầu nhớ quê.
Phân biệt nhân vật trữ tình với tác giả và người kể chuyện
| Khái niệm | Là gì | Xuất hiện ở đâu |
|---|---|---|
| Tác giả | Người thật sáng tác tác phẩm | Ngoài đời, có tiểu sử |
| Nhân vật trữ tình | Hình tượng người bày tỏ cảm xúc, được tác giả xây dựng trong thơ | Trong tác phẩm trữ tình |
| Người kể chuyện | Người dẫn dắt câu chuyện | Trong tác phẩm tự sự |
Nhân vật trữ tình thường mang tâm tư của nhà thơ, nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Có bài thơ nhà thơ nhập vai người khác (người vợ chờ chồng, người lính, em bé…) để nói tiếng nói riêng của họ.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng bài thơ nào cũng có từ “tôi” mới có nhân vật trữ tình. Thực tế có bài nhân vật trữ tình ẩn.
- Nhầm nhân vật trữ tình với đối tượng được tả (cảnh vật, người được nhắc tới). Người cảm xúc mới là nhân vật trữ tình.
- Chỉ nêu “buồn” hoặc “vui” mà không nói rõ buồn vì điều gì. Câu trả lời cần có đối tượng của cảm xúc.
Mẫu trả lời ngắn khi gặp câu hỏi này trong bài thơ
Em có thể theo khung: “Nhân vật trữ tình trong bài thơ là… (người lữ khách / người con xa quê / người lính…). Nhân vật bộc lộ cảm xúc… (nhớ thương, tự hào…) về… (quê hương / người mẹ / cảnh chiều…), thể hiện qua các từ ngữ, hình ảnh… (dẫn 1–2 từ).”
Bài luyện tập
Bài 1. Đoạn thơ tự đặt để luyện tập: “Chiều nay mưa rơi trên phố / Tôi đứng dưới hiên, nhớ nhà / Mẹ giờ chắc đang thắp đèn / Chờ tiếng chân con trở lại”. Xác định nhân vật trữ tình và cảm xúc.
Đáp án: Nhân vật trữ tình xưng “tôi”, là người con đang xa nhà. Cảm xúc là nỗi nhớ nhà, nhớ mẹ, thể hiện qua từ “nhớ nhà” và hình ảnh mẹ thắp đèn chờ con.
Bài 2. Trong hai câu thơ của Qua Đèo Ngang ở trên, vì sao nói cảm xúc không chỉ là nỗi buồn trước cảnh vật?
Đáp án: Vì thông qua tiếng chim “cuốc cuốc”, “gia gia” (gợi âm thanh “nước”, “nhà”), nhân vật trữ tình bày tỏ nỗi nhớ nước, thương nhà, tức là tình cảm với quê hương, đất nước, vượt ra ngoài cảm giác buồn vì cảnh.
Bài 3. Một bài thơ không có đại từ “tôi, ta”. Có thể nói bài thơ đó không có nhân vật trữ tình không?
Đáp án: Không. Nhân vật trữ tình vẫn tồn tại ở dạng ẩn, ta nhận ra qua cảm xúc, cách nhìn cảnh vật và giọng điệu bài thơ.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật trữ tình có phải là tác giả không?
Không hoàn toàn. Nhân vật trữ tình là hình tượng trong tác phẩm, thường mang tâm tư của tác giả nhưng có thể là nhân vật nhà thơ nhập vai, như người vợ, người lính, em bé.
Bài thơ không có từ 'tôi' thì có nhân vật trữ tình không?
Có. Nhân vật trữ tình có thể ẩn, ta nhận ra qua cảm xúc, cách nhìn cảnh vật và giọng điệu bài thơ.
Nhân vật trữ tình khác người kể chuyện ở điểm nào?
Nhân vật trữ tình xuất hiện trong thơ và trực tiếp bộc lộ cảm xúc. Người kể chuyện xuất hiện trong truyện, có nhiệm vụ dẫn dắt, kể lại sự việc.
Làm sao xác định nhân vật trữ tình bộc lộ cảm xúc về điều gì?
Tìm đại từ xưng hô, từ chỉ cảm xúc và hình ảnh trong bài thơ, rồi xác định đối tượng của cảm xúc như quê hương, người thân, thiên nhiên hay đất nước.