Trả lời nhanh
Những nguyên nhân nào dẫn tới cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII? Đó là khủng hoảng kinh tế (nông nghiệp lạc hậu, mất mùa, công thương nghiệp bị thuế và phường hội kìm hãm, ngân sách thâm hụt), mâu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba với Tăng lữ và Quý tộc dưới chế độ quân chủ của vua Lu-i XVI, cùng tư tưởng tự do, dân chủ của trào lưu Triết học Ánh sáng. Mâu thuẫn bùng lên khi ngày 5-5-1789 nhà vua triệu tập Hội nghị ba đẳng cấp ở Vec-xai để tăng thuế; ngày 14-7-1789 nhân dân Pa-ri tấn công ngục Ba-xti.
Tư liệu 1.8 và câu hỏi của bài
Câu hỏi ở mục 3a, sách Lịch sử và Địa lí 8, bộ Chân trời sáng tạo, yêu cầu hai việc. Việc một: dựa vào tư liệu 1.8 và phần kể trong bài, xác định các nguyên nhân dẫn đến Cách mạng tư sản Pháp. Việc hai: nêu những vấn đề cách mạng cần giải quyết.
Tư liệu 1.8 tập trung vào mâu thuẫn đẳng cấp trước năm 1789, đặc biệt gánh nặng đè lên nông dân. Hình ảnh ấy cho thấy đẳng cấp thứ ba vừa làm ra của cải vừa phải nuôi bộ máy và hai đẳng cấp có đặc quyền. Em không dừng ở một câu “vì dân đói”. Bài học xếp nguyên nhân thành ba nhóm nhìn thấy được trong tư liệu và trong lời giảng: kinh tế, xã hội – chính trị, và tư tưởng. Cái làm các mâu thuẫn ấy vỡ ra là cuộc khủng hoảng tài chính và việc tăng thuế.
Một số bài giải tách “nguyên nhân sâu xa” và “nguyên nhân trực tiếp”, cách gọi này đúng với mạch lịch sử. Sách Chân trời sáng tạo thì đi từ tư liệu 1.8: khủng hoảng kinh tế, trật tự ba đẳng cấp, tư tưởng Ánh sáng, rồi mới tới Hội nghị ba đẳng cấp. Hai cách trình bày cùng một nội dung. Bài làm nên có đủ cả phần tích tụ từ lâu lẫn sự kiện năm 1789.
Nguyên nhân kinh tế
Cuối thế kỉ XVIII, Pháp vẫn là nước nông nghiệp. Kỹ thuật cày cấy ít đổi, mùa màng bấp bênh, đói kém lặp lại. Nông dân là lực lượng đông nhất nhưng không giữ được phần lớn sản phẩm: thuế nhà nước, địa tô và nghĩa vụ phong kiến lấy đi phần thặng dư. Mất mùa những năm 1787–1788 đẩy giá bánh mì lên, thành thị và nông thôn cùng bất ổn.
Trong khi đó, công nghiệp và thương nghiệp đã nhích theo hướng tư bản. Xưởng thủ công, buôn bán rượu vang, vải và hàng xa xỉ tạo ra một lớp chủ xưởng, thương nhân giàu có. Lực lượng này cần thị trường thống nhất, đo lường chung, thuế rõ ràng và quyền tự do kinh doanh. Thực tế thì ngược lại. Phường hội khống chế nghề, mỗi địa phương một thứ thuế, tiền tệ và đơn vị đo không thống nhất. Chính sách thuế của triều đình đánh vào sản xuất và lưu thông. Nguồn của cải mới bị ách tắc ngay trong nước.
Ngân sách triều đình thì thâm hụt. Chiến tranh, triều đình xa hoa và bộ máy quan lại ngốn tiền, trong khi Quý tộc và Tăng lữ được miễn nhiều khoản thuế. Vua không cải cách được nền tài chính nên chọn cách cũ: vay và đặt thêm thuế. Đây là điểm kinh tế nối thẳng sang nguyên nhân chính trị.
Nguyên nhân xã hội và chính trị
Pháp lúc ấy là quân chủ chuyên chế. Vua Lu-i XVI đứng đầu, nắm quyền quyết định lớn. Sự chuyên quyền, quan liêu và tham nhũng của tầng lớp cai trị làm người dân mất niềm tin. Xã hội bị khóa trong ba đẳng cấp.
- Đẳng cấp thứ nhất là Tăng lữ, đẳng cấp thứ hai là Quý tộc. Hai tầng này nắm chức vụ cao trong nhà nước, quân đội và giáo hội, giữ đặc quyền, được miễn hoặc chịu rất ít thuế.
- Đẳng cấp thứ ba gồm tư sản, nông dân, thợ thủ công và dân nghèo thành thị. Họ chiếm đại bộ phận dân số, làm ra của cải và đóng thuế, nhưng không có quyền chính trị tương xứng.
Mâu thuẫn bao trùm là mâu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba, muốn xóa đặc quyền và chế độ phong kiến, với Tăng lữ và Quý tộc, muốn giữ nguyên trật tự cũ. Trong nội bộ đẳng cấp thứ ba, tư sản có tiền và có học, nông dân cần ruộng và bớt sưu thuế, dân nghèo thành thị cần bánh mì và việc làm. Họ chưa cùng một lợi ích chi tiết, nhưng cùng bị loại khỏi quyền lực. Tư liệu 1.8 nhấn đúng gánh nặng ấy: người sản xuất bị hai đẳng cấp trên đè lên người.
Chính trị và xã hội vì thế không tách rời. Vua dựa vào hai đẳng cấp có đặc quyền. Đẳng cấp thứ ba không có lối cải cách ôn hòa nào đủ mạnh, vì Hội nghị ba đẳng cấp đã lâu không được triệu tập, và khi được triệu tập thì cách biểu quyết vẫn tính theo đẳng cấp, mỗi đẳng cấp một phiếu, hai phiếu của Tăng lữ và Quý tộc dễ át một phiếu của đẳng cấp thứ ba.
Nguyên nhân về tư tưởng
Trào lưu Triết học Ánh sáng thế kỉ XVIII cho đẳng cấp thứ ba một ngôn ngữ để bác bỏ chế độ cũ. Mông-te-xki-ơ bàn về việc chia quyền, chống để mọi quyền dồn vào một người. Vôn-te đả kích sự chuyên quyền và sự dung túng của Giáo hội với bất công. Rút-xô đề cao chủ quyền của nhân dân và khế ước xã hội: nhà nước chỉ chính đáng khi phục vụ lợi ích chung.
Những tư tưởng này được in thành sách, bàn trong salon, lan ra lớp tư sản và một bộ phận quý tộc có học. Chúng không tự làm nên cách mạng, nhưng phá thế “nhà vua và Giáo hội không thể bị chất vấn”. Khi khủng hoảng kinh tế và thuế má đến, người ta đã có sẵn lý do để đòi tự do, bình đẳng trước pháp luật và một nền chính trị khác quân chủ chuyên chế.
Sự kiện làm mâu thuẫn bùng lên
Nguyên nhân trực tiếp nằm ở tài chính. Triều đình hết đường vay theo cách cũ. Ngày 5-5-1789, Lu-i XVI triệu tập Hội nghị ba đẳng cấp tại cung điện Vec-xai, nhằm tăng thuế cũ và đặt thuế mới. Đẳng cấp thứ ba không chấp nhận tiếp tục chịu thuế trong khi vẫn bị biểu quyết át phiếu và bị loại khỏi đặc quyền.
Đại biểu đẳng cấp thứ ba đòi mỗi đại biểu một phiếu, tức biểu quyết theo đầu người, và đòi được bàn cả hiến pháp chứ không chỉ bàn thuế. Mâu thuẫn với nhà vua và hai đẳng cấp trên lên rất nhanh. Quần chúng Pa-ri, vốn đã đói và nghi ngờ triều đình điều quân, nổi dậy. Ngày 14-7-1789 họ tấn công ngục Ba-xti, nhà tù chính trị được coi là biểu tượng của chuyên chế. Cách mạng tư sản Pháp bùng nổ từ sự kiện này.
Em không viết 14-7-1789 là nguyên nhân. Đó là mốc mở đầu. Nguyên nhân là các mâu thuẫn đã kể; Ba-xti là lúc mâu thuẫn chuyển thành hành động lật đổ.
Những vấn đề cách mạng cần giải quyết
Từ các nguyên nhân trên, em suy ra việc cách mạng phải làm, không chép lại nguyên nhân bằng câu khác.
- Xóa chế độ quân chủ chuyên chế, lập nền chính trị dân chủ tư sản, quyền lực không còn thuộc một vua.
- Xóa trật tự ba đẳng cấp và đặc quyền thuế má, xác lập tự do, bình đẳng trước pháp luật.
- Giải quyết ruộng đất cho nông dân, vì họ là lực lượng đông và là người chịu địa tô, sưu thuế.
- Thống nhất thị trường: thuế, tiền tệ, đo lường, để công thương nghiệp tư bản phát triển.
- Trong diễn biến sau đó, cách mạng còn phải chống nội phản và liên minh phong kiến bên ngoài can thiệp, tức bảo vệ chính quyền cách mạng.
Ý sau cùng một số bài giải bỏ qua, chỉ giữ việc lật đổ phong kiến. Em nên có ý đó nếu đề hỏi “những vấn đề cần giải quyết” theo cả quá trình, và giữ ba ý đầu nếu chỉ hỏi mục tiêu lúc bùng nổ. Tính chất của cuộc cách mạng, nếu đề hỏi thêm, là cách mạng dân chủ tư sản: lãnh đạo về xu hướng là giai cấp tư sản, động lực quần chúng rất lớn, xóa quan hệ phong kiến triệt để hơn nhiều cuộc cách mạng tư sản cùng thời.
Cách viết bài cho đủ ý
Em chia tờ giấy thành bốn đoạn ngắn, mỗi đoạn một nhóm nguyên nhân, rồi một đoạn “vấn đề cần giải quyết”. Mở đầu mỗi đoạn bằng một câu chốt, sau đó mới nêu dẫn chứng. Dẫn chứng tối thiểu cần có: nông nghiệp lạc hậu và đói kém, thuế cùng phường hội kìm hãm công thương nghiệp, ba đẳng cấp, vua Lu-i XVI, Triết học Ánh sáng, ngày 5-5-1789, ngày 14-7-1789 và ngục Ba-xti.
Câu dễ mất điểm là gộp “nguyên nhân” với “diễn biến”. Việc nhóm Gia-cô-banh, tuyên ngôn nhân quyền hay xử vua là kết quả và diễn biến, không phải lý do cách mạng nổ ra. Em để các sự kiện đó sang câu hỏi khác về quá trình và ý nghĩa.
Một câu kết gọn: Cách mạng tư sản Pháp nổ ra vì chế độ phong kiến không còn chứa được nền kinh tế mới và đẳng cấp thứ ba, được tư tưởng Ánh sáng tiếp sức, rồi vỡ ra khi nhà vua dùng Hội nghị ba đẳng cấp để tăng thuế.
Câu hỏi thường gặp
Những nguyên nhân nào dẫn tới cách mạng tư sản Pháp?
Khủng hoảng kinh tế, mâu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba với Tăng lữ và Quý tộc, cùng tư tưởng Ánh sáng. Việc tăng thuế năm 1789 làm mâu thuẫn bùng lên.
Tư liệu 1.8 nói điều gì?
Tư liệu cho thấy gánh nặng đè lên nông dân và đẳng cấp thứ ba, tức mâu thuẫn đẳng cấp trước cách mạng.
Ngày 14-7-1789 là nguyên nhân hay là mốc mở đầu?
Là mốc mở đầu: nhân dân Pa-ri tấn công ngục Ba-xti. Nguyên nhân là các mâu thuẫn đã tích tụ từ trước.
Cách mạng tư sản Pháp cần giải quyết việc gì?
Xóa quân chủ chuyên chế và đặc quyền đẳng cấp, giải quyết ruộng đất, thống nhất thị trường, sau đó còn phải bảo vệ cách mạng trước nội phản và can thiệp bên ngoài.
Vì sao có bài viết nguyên nhân sâu xa và nguyên nhân trực tiếp?
Đó là cách chia khác của cùng một nội dung. Sâu xa là kinh tế, xã hội, tư tưởng; trực tiếp là khủng hoảng tài chính và Hội nghị ba đẳng cấp ngày 5-5-1789.