Trả lời nhanh
Sinh 11 bài 8. Dinh dưỡng ở động vật là quá trình lấy chất dinh dưỡng từ thức ăn rồi biến đổi chúng thành chất sống và năng lượng cho cơ thể, gồm 4 giai đoạn: lấy thức ăn → tiêu hóa → hấp thụ → đồng hóa và sử dụng. Tùy mức độ tiến hóa, động vật tiêu hóa nội bào (chưa có cơ quan tiêu hóa), tiêu hóa ngoại bào kết hợp nội bào (có túi tiêu hóa) hoặc tiêu hóa ngoại bào (có ống tiêu hóa); chất dinh dưỡng được hấp thụ chủ yếu ở ruột non.
I. Quá trình dinh dưỡng
Động vật là sinh vật dị dưỡng: chúng không tự tổng hợp được chất hữu cơ từ chất vô cơ mà phải lấy từ thức ăn. Quá trình dinh dưỡng diễn ra theo bốn giai đoạn nối tiếp nhau.
1. Lấy thức ăn
Có ba kiểu lấy thức ăn chính:
- Ăn lọc: lọc các mẩu thức ăn nhỏ lơ lửng trong nước. Ví dụ: trai, hàu giữ thức ăn trên mang; cá voi tấm sừng lọc tôm nhỏ qua tấm sừng trong miệng.
- Ăn hút: hút dịch lỏng từ cơ thể động vật hoặc thực vật. Ví dụ: muỗi cái dùng vòi chích da hút máu; bướm dùng vòi hút mật hoa.
- Ăn thức ăn rắn: lấy thức ăn có kích thước khác nhau bằng nhiều cách: rắn nuốt chửng con mồi, hổ dùng răng xé thịt, voi dùng vòi cuốn cỏ đưa vào miệng.
2. Tiêu hóa thức ăn
Tiêu hóa là quá trình biến đổi thức ăn có kích thước lớn, cấu tạo phức tạp thành các phân tử nhỏ, đơn giản mà cơ thể hấp thụ được. Có biến đổi cơ học (nhai, nghiền, co bóp) và biến đổi hóa học (nhờ enzyme). Theo mức độ tiến hóa, có ba hình thức:
| Nhóm động vật | Hình thức tiêu hóa | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Chưa có cơ quan tiêu hóa (trùng giày, trùng biến hình) | Tiêu hóa nội bào | Thức ăn được thực bào, enzyme của lysosome phân giải thức ăn trong không bào tiêu hóa. |
| Có túi tiêu hóa (thủy tức, sán lông) | Ngoại bào và nội bào | Enzyme tiết vào túi phân giải một phần thức ăn; các mảnh nhỏ được tế bào thành túi tiếp tục tiêu hóa nội bào. Túi chỉ có một lỗ vừa là miệng vừa là hậu môn. |
| Có ống tiêu hóa (giun đốt, côn trùng, động vật có xương sống) | Tiêu hóa ngoại bào | Thức ăn đi một chiều qua các đoạn chuyên hóa, được biến đổi cơ học và hóa học; thức ăn không bị trộn lẫn với chất thải. |
Ống tiêu hóa ở người gồm miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già và hậu môn, cùng các tuyến tiêu hóa (tuyến nước bọt, tuyến vị, gan, tụy, tuyến ruột). Ở khoang miệng, amylase bắt đầu phân giải tinh bột; ở dạ dày, pepsin phân giải protein thành các chuỗi peptide ngắn; ở ruột non, dịch tụy, dịch ruột và dịch mật hoàn tất việc biến đổi tinh bột, protein, lipid thành đường đơn, amino acid, glycerol và acid béo.
Ống tiêu hóa còn thích nghi với loại thức ăn. Chim có diều (phần phình của thực quản) để chứa và làm mềm thức ăn, có dạ dày cơ (mề) nghiền hạt. Động vật nhai lại như trâu, bò có dạ dày bốn ngăn (dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách, dạ múi khế), trong đó vi sinh vật ở dạ cỏ giúp tiêu hóa cellulose và dạ múi khế là nơi tiết enzyme như dạ dày của người. Thú ăn thịt có răng nanh sắc, ruột ngắn; thú ăn thực vật thường có ruột dài và manh tràng phát triển.
3. Hấp thụ chất dinh dưỡng
Hấp thụ là quá trình các chất dinh dưỡng đơn giản đi qua thành ống tiêu hóa vào máu và bạch huyết. Ở động vật có ống tiêu hóa, hấp thụ diễn ra chủ yếu ở ruột non vì bề mặt hấp thụ rất lớn: niêm mạc có nhiều nếp gấp, trên nếp gấp có lông ruột, trên mỗi tế bào lông ruột lại có rất nhiều vi nhung mao. Đường đơn, amino acid, phần lớn vitamin tan trong nước và muối khoáng đi vào máu; phần lớn sản phẩm tiêu hóa lipid đi vào mạch bạch huyết rồi mới đổ vào máu.
4. Đồng hóa và sử dụng chất dinh dưỡng
Máu đưa chất dinh dưỡng đến từng tế bào. Tại đây, một phần được dùng để tổng hợp các chất đặc trưng của cơ thể (đồng hóa), giúp cơ thể sinh trưởng và thay thế tế bào già; phần còn lại được phân giải trong hô hấp tế bào để giải phóng năng lượng cho mọi hoạt động sống. Chất không được tiêu hóa, hấp thụ sẽ được thải ra ngoài qua hậu môn.
II. Ứng dụng hiểu biết về dinh dưỡng và tiêu hóa
1. Xây dựng chế độ ăn uống khoa học
Lối sống hiện đại khiến nhiều người ăn nhiều đồ chế biến sẵn, nhiều đường, nhiều chất béo nhưng lại ít vận động, dẫn đến thừa cân, béo phì, rối loạn mỡ máu; ngược lại, ăn thiếu chất gây suy dinh dưỡng, thiếu máu. Một chế độ ăn khoa học cần:
- Cung cấp đủ năng lượng và đủ các nhóm chất: carbohydrate, protein, lipid, vitamin, chất khoáng, chất xơ và nước.
- Cân đối lượng từng nhóm chất theo độ tuổi, giới tính, mức độ lao động và trạng thái sinh lí (tuổi dậy thì, mang thai, người cao tuổi…).
- Ăn đúng bữa, đa dạng thực phẩm, hạn chế đồ chiên rán, nước ngọt và muối.
2. Vai trò của việc sử dụng thực phẩm sạch
Thực phẩm sạch (thực phẩm an toàn) là thực phẩm không chứa vi sinh vật gây bệnh, không tồn dư hóa chất độc hại vượt mức cho phép. Dùng thực phẩm sạch giúp cơ thể nhận đủ chất dinh dưỡng mà không bị ngộ độc, giảm nguy cơ mắc bệnh, từ đó nâng cao sức khỏe, năng suất lao động và tiết kiệm chi phí chữa bệnh cho gia đình và xã hội.
3. Một số bệnh về tiêu hóa và cách phòng tránh
- Tiêu chảy, ngộ độc thực phẩm: thường do ăn uống thức ăn, nước nhiễm vi sinh vật. Phòng tránh: ăn chín, uống sôi, rửa tay trước khi ăn, bảo quản thức ăn đúng cách.
- Viêm loét dạ dày – tá tràng: liên quan đến vi khuẩn Helicobacter pylori, ăn uống thất thường, căng thẳng kéo dài, lạm dụng rượu bia. Phòng tránh: ăn đúng giờ, giữ tinh thần thoải mái, hạn chế đồ cay nóng và chất kích thích.
- Ung thư đại trực tràng: nguy cơ tăng khi ăn ít chất xơ, nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, ít vận động. Phòng tránh: ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; vận động thường xuyên; khám sức khỏe định kì.
Ngoài ra, cần nhai kĩ, không chạy nhảy hay vận động mạnh ngay sau khi ăn, vì lúc đó máu cần tập trung về ống tiêu hóa.
Tóm tắt kiến thức (sơ đồ tư duy dạng chữ)
- Dinh dưỡng = lấy thức ăn → tiêu hóa → hấp thụ → đồng hóa, sử dụng.
- Lấy thức ăn: ăn lọc, ăn hút, ăn thức ăn rắn.
- Tiêu hóa: nội bào (chưa có cơ quan tiêu hóa) → ngoại bào + nội bào (túi tiêu hóa) → ngoại bào (ống tiêu hóa).
- Hấp thụ: chủ yếu ở ruột non nhờ nếp gấp, lông ruột, vi nhung mao.
- Ứng dụng: ăn uống khoa học, dùng thực phẩm sạch, phòng bệnh tiêu hóa.
B. Trắc nghiệm Sinh học 11 Bài 8 có đáp án
Câu 1. Diều của chim là bộ phận được biến đổi từ
- A. khoang miệng.
- B. thực quản.
- C. dạ dày tuyến.
- D. ruột non.
Đáp án B. Diều là đoạn thực quản phình to, có chức năng chứa và làm mềm thức ăn trước khi xuống dạ dày.
Câu 2. Ở thủy tức, thức ăn được tiêu hóa theo hình thức nào?
- A. Chỉ tiêu hóa nội bào.
- B. Chỉ tiêu hóa ngoại bào.
- C. Tiêu hóa ngoại bào và tiêu hóa nội bào.
- D. Không cần tiêu hóa.
Đáp án C. Thủy tức có túi tiêu hóa: enzyme phân giải một phần thức ăn trong túi, phần còn lại được tế bào thành túi tiêu hóa nội bào.
Câu 3. Ở người, chất dinh dưỡng được hấp thụ chủ yếu tại
- A. dạ dày.
- B. ruột già.
- C. ruột non.
- D. thực quản.
Đáp án C. Ruột non có diện tích bề mặt hấp thụ lớn nhờ nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao.
Câu 4. Trai sông lấy thức ăn theo kiểu nào?
- A. Ăn lọc.
- B. Ăn hút.
- C. Ăn thức ăn rắn bằng răng.
- D. Tự tổng hợp chất hữu cơ.
Đáp án A. Trai giữ các mẩu thức ăn nhỏ trong dòng nước chảy qua mang.
Câu 5. Ở dạ dày bốn ngăn của trâu, bò, ngăn tiết enzyme tiêu hóa giống dạ dày người là
- A. dạ cỏ.
- B. dạ tổ ong.
- C. dạ lá sách.
- D. dạ múi khế.
Đáp án D. Dạ múi khế tiết pepsin và HCl, tiêu hóa protein của cỏ và của vi sinh vật đi xuống từ dạ cỏ.
Câu 6. Thói quen nào sau đây không có lợi cho hệ tiêu hóa?
- A. Ăn chín, uống sôi.
- B. Chơi thể thao cường độ cao ngay sau bữa ăn.
- C. Ăn nhiều rau xanh.
- D. Ăn đúng giờ.
Đáp án B. Vận động mạnh ngay sau ăn làm máu dồn về cơ, giảm lượng máu tới ống tiêu hóa, khiến tiêu hóa kém.
Xem thêm lý thuyết Sinh học 11 Kết nối tri thức
- Lý thuyết Bài 6: Hô hấp ở thực vật
- Lý thuyết Bài 9: Hô hấp ở động vật
- Lý thuyết Bài 10: Tuần hoàn ở động vật
- Lý thuyết Bài 12: Miễn dịch ở người và động vật
Câu hỏi thường gặp
Quá trình dinh dưỡng ở động vật gồm mấy giai đoạn?
Gồm 4 giai đoạn: lấy thức ăn, tiêu hóa thức ăn, hấp thụ chất dinh dưỡng, đồng hóa và sử dụng chất dinh dưỡng.
Tiêu hóa nội bào và tiêu hóa ngoại bào khác nhau thế nào?
Tiêu hóa nội bào diễn ra bên trong tế bào nhờ enzyme của lysosome; tiêu hóa ngoại bào diễn ra trong túi hoặc ống tiêu hóa, bên ngoài tế bào, nhờ enzyme do tuyến tiêu hóa tiết ra.
Vì sao tiêu hóa bằng ống tiêu hóa tiến hóa hơn túi tiêu hóa?
Trong ống tiêu hóa, thức ăn đi một chiều qua các đoạn chuyên hóa, không lẫn với chất thải, nên được biến đổi cơ học và hóa học hiệu quả hơn; túi tiêu hóa chỉ có một lỗ nên thức ăn dễ trộn lẫn chất thải.
Vì sao ruột non là nơi hấp thụ chủ yếu?
Ruột non dài, có nhiều nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao làm diện tích hấp thụ rất lớn, lại có mạng lưới mao mạch máu và mạch bạch huyết dày đặc.
Động vật ăn thực vật tiêu hóa cellulose bằng cách nào?
Chúng nhờ vi sinh vật cộng sinh trong dạ cỏ (ở động vật nhai lại) hoặc trong manh tràng (như thỏ, ngựa) tiết enzyme phân giải cellulose.