Trả lời nhanh
Tiêu hóa nội bào là thức ăn được bắt vào trong tế bào (qua thực bào), rồi bị enzim của lizôxôm trong không bào tiêu hóa phân giải; gặp ở động vật đơn bào và bọt biển. Tiêu hóa ngoại bào là enzim được tiết ra khoang túi hoặc ống tiêu hóa để phân giải thức ăn bên ngoài tế bào; gặp ở ruột khoang, giun dẹp, côn trùng, cá, chim, thú, người.
Hiểu đúng hai khái niệm
Muốn phân biệt, em chỉ cần hỏi một câu: thức ăn bị enzim phân giải ở đâu? Nếu ở trong tế bào thì là nội bào, nếu ở ngoài tế bào (trong một khoang của cơ thể) thì là ngoại bào.
- Tiêu hóa nội bào: tế bào bắt thức ăn bằng cách thực bào, tạo không bào tiêu hóa. Lizôxôm hợp nhất với không bào và đổ enzim vào để phân giải thức ăn. Chất dinh dưỡng đơn giản thấm ra tế bào chất, phần bã được thải ra ngoài.
- Tiêu hóa ngoại bào: các tế bào tuyến tiết enzim vào túi tiêu hóa hoặc ống tiêu hóa. Thức ăn được biến đổi cơ học và hóa học trong khoang đó, rồi chất dinh dưỡng được hấp thụ vào tế bào hoặc máu.
Bảng so sánh tiêu hóa nội bào và ngoại bào
| Tiêu chí | Tiêu hóa nội bào | Tiêu hóa ngoại bào |
|---|---|---|
| Nơi diễn ra | Bên trong tế bào (không bào tiêu hóa) | Bên ngoài tế bào: túi tiêu hóa hoặc ống tiêu hóa |
| Cách đưa thức ăn vào | Thực bào (tế bào tự bắt thức ăn) | Thức ăn đi vào miệng, nằm trong khoang tiêu hóa |
| Enzim | Enzim của lizôxôm | Enzim do tế bào tuyến tiết vào khoang tiêu hóa |
| Kích thước thức ăn | Nhỏ, vừa với tế bào bắt được | Có thể lớn, được nghiền nhỏ rồi phân giải |
| Cơ quan tiêu hóa | Chưa có, hoặc chưa chuyên hóa | Túi tiêu hóa hoặc ống tiêu hóa |
| Đại diện | Trùng giày, amip, bọt biển | Thủy tức (kết hợp), giun dẹp (kết hợp), côn trùng, cá, chim, thú, người |
| Hiệu quả | Thấp, mỗi tế bào chỉ xử lý được ít thức ăn | Cao hơn, xử lý được nhiều loại và lượng thức ăn lớn |
Vì sao có sự khác nhau này?
Ở động vật đơn bào hay bọt biển, cơ thể không có khoang tiêu hóa riêng. Mỗi tế bào phải tự bắt, tự tiêu hóa thức ăn, nên kích thước thức ăn bị giới hạn và tế bào không thể cùng lúc vừa chứa thức ăn lớn vừa giữ enzim an toàn cho mình.
Khi có túi hoặc ống tiêu hóa, enzim được tiết ra trong một khoang kín nằm ngoài tế bào. Nhờ vậy enzim không làm hại tế bào, cơ thể ăn được thức ăn lớn, và các bộ phận chuyên hóa (miệng, dạ dày, ruột…) cùng làm việc. Đó là hướng tiến hóa của hệ tiêu hóa: từ nội bào → nội bào kết hợp ngoại bào (túi tiêu hóa) → ngoại bào hoàn toàn (ống tiêu hóa).
Trường hợp “kết hợp” dễ nhầm
Ở thủy tức (ruột khoang) và giun dẹp, thức ăn vào túi tiêu hóa, được enzim tiết ra phân giải thành mảnh nhỏ (ngoại bào). Các mảnh nhỏ này sau đó được tế bào lót thành túi bắt vào và tiêu hóa tiếp trong tế bào (nội bào). Vì vậy ở nhóm này có cả hai kiểu tiêu hóa.
Ở người và thú, quá trình phân giải ở miệng, dạ dày, ruột non là tiêu hóa ngoại bào. Chất dinh dưỡng được hấp thụ vào tế bào ruột sau khi đã được phân giải xong, nên đó không phải tiêu hóa nội bào.
Mẹo nhớ nhanh
- Nội = trong: trong tế bào, “thực bào + lizôxôm”.
- Ngoại = ngoài: ngoài tế bào, “khoang + enzim tiết ra”.
- Thấy cụm “túi tiêu hóa” → có ngoại bào (và thường còn nội bào). Thấy “ống tiêu hóa” → ngoại bào.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng hấp thụ chất dinh dưỡng ở ruột người là tiêu hóa nội bào. Thực tế đó là hấp thụ sau khi đã tiêu hóa ngoại bào.
- Quên rằng thủy tức có cả hai kiểu tiêu hóa, chỉ ghi “ngoại bào” hoặc “nội bào”.
- Nhầm enzim: nội bào dùng enzim lizôxôm, ngoại bào dùng enzim do tuyến tiêu hóa tiết ra.
Bài luyện tập
Câu 1. Trùng giày tiêu hóa thức ăn theo kiểu nào? Nêu một dấu hiệu để nhận biết.
Đáp án: Nội bào. Dấu hiệu: thức ăn được bắt vào không bào tiêu hóa, lizôxôm hợp nhất với không bào để phân giải.
Câu 2. Vì sao nói tiêu hóa ngoại bào tiến hóa hơn nội bào?
Đáp án: Vì thức ăn có kích thước lớn vẫn được xử lý, enzim tiết vào khoang nên không làm hại tế bào, và các bộ phận tiêu hóa chuyên hóa nên hiệu quả cao hơn.
Câu 3. Thủy tức tiêu hóa theo kiểu nào? Giải thích.
Đáp án: Cả hai: ngoại bào trong túi tiêu hóa tạo mảnh thức ăn nhỏ, rồi các mảnh này được tế bào bắt vào tiêu hóa tiếp ở nội bào.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu hóa nội bào là gì?
Là kiểu tiêu hóa diễn ra bên trong tế bào: thức ăn được thực bào vào không bào tiêu hóa rồi bị enzim của lizôxôm phân giải. Gặp ở động vật đơn bào và bọt biển.
Tiêu hóa ngoại bào là gì và có ở những động vật nào?
Là tiêu hóa xảy ra ngoài tế bào, trong túi hoặc ống tiêu hóa nhờ enzim do tế bào tuyến tiết ra. Có ở ruột khoang, giun dẹp, côn trùng, cá, chim, thú và người.
Thủy tức tiêu hóa nội bào hay ngoại bào?
Thủy tức có cả hai: ngoại bào trong túi tiêu hóa để tạo mảnh thức ăn nhỏ, sau đó nội bào khi tế bào bắt các mảnh nhỏ vào để tiêu hóa tiếp.
Tiêu hóa ở người là nội bào hay ngoại bào?
Là ngoại bào, vì thức ăn được phân giải bằng enzim trong ống tiêu hóa (miệng, dạ dày, ruột non), sau đó chất dinh dưỡng mới được hấp thụ vào máu.