Trả lời nhanh
Thông điệp mà tác giả gửi gắm qua văn bản là bài học, quan điểm hoặc tình cảm mà người viết muốn nhắn nhủ đến người đọc, được rút ra từ nội dung và cách thể hiện của tác phẩm. Để xác định, em xem nhan đề, sự việc và nhân vật chính, kết thúc câu chuyện, giọng điệu và hình ảnh đặc sắc, rồi chốt bằng một câu bắt đầu: “Qua văn bản, tác giả muốn nhắn nhủ rằng…”.
Thông điệp khác gì chủ đề và nội dung?
Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn khi làm bài đọc hiểu, nên em phân biệt rõ:
- Nội dung: văn bản kể gì, viết gì (sự việc, nhân vật, ý chính).
- Chủ đề: vấn đề trung tâm mà văn bản đề cập, thường gọi bằng cụm danh từ (tình mẫu tử, lòng yêu nước, sự khiêm tốn).
- Thông điệp: điều tác giả muốn nhắn gửi, thường là câu khẳng định hoặc lời khuyên (cần khiêm tốn học hỏi, phải biết trân trọng người thân).
Có thể hình dung: chủ đề trả lời “văn bản nói về điều gì?”, còn thông điệp trả lời “người viết muốn mình hiểu ra, làm theo điều gì?”.
Năm bước xác định thông điệp
- Đọc nhan đề và phần mở đầu: nhan đề thường gợi hướng, ví dụ nhan đề nêu một hình ảnh hay một nhân vật.
- Tóm tắt các sự việc chính: chú ý sự việc tạo bước ngoặt và kết thúc câu chuyện, vì kết thúc thường chứa bài học.
- Quan sát thái độ của tác giả: tác giả khen hay chê, thương xót hay mỉa mai? Thái độ cho biết quan điểm.
- Chú ý chi tiết, hình ảnh, lời thoại đặc sắc: chúng là “chìa khoá” của thông điệp.
- Chốt bằng một câu hoàn chỉnh: câu này phải mang tính khái quát, hướng tới đời sống, không chỉ kể lại truyện.
Ví dụ 1: Truyện ngụ ngôn Ếch ngồi đáy giếng
Con ếch sống lâu trong giếng, tưởng bầu trời chỉ bé bằng cái vung và mình là chúa tể. Khi gặp mưa to, giếng tràn, ếch ra ngoài và bị trâu giẫm bẹp. Phân tích:
- Nội dung: một con ếch tự cho mình là hiểu biết hơn tất cả và gặp kết cục đáng tiếc.
- Chủ đề: sự hiểu biết hạn hẹp và thói chủ quan.
- Thông điệp: đừng tự cho mình là giỏi khi hiểu biết còn nông cạn; hãy mở rộng tầm nhìn, học hỏi và khiêm tốn.
Ví dụ 2: Truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao
Lão Hạc nghèo, bán chó vàng rồi tìm đến cái chết để giữ lại mảnh vườn cho con trai. Em có thể rút ra:
- Chủ đề: số phận người nông dân nghèo và phẩm chất tốt đẹp của họ.
- Thông điệp: hãy trân trọng, cảm thông với những con người nghèo khổ mà lương thiện; nhìn nhận con người bằng đôi mắt đầy yêu thương, đừng vội phán xét.
Với văn bản nghị luận và văn bản thông tin
Văn bản nghị luận có thông điệp thể hiện rõ ở luận đề và phần kết luận, ví dụ lời kêu gọi hành động. Văn bản thông tin thì thông điệp là ý nghĩa mà người viết muốn người đọc nhận thức, như bảo vệ môi trường hay ý thức giữ gìn di sản. Em đọc kĩ phần mở đầu và kết thúc để tìm.
Mẫu câu để viết câu trả lời
- “Qua văn bản [tên], tác giả muốn gửi gắm thông điệp rằng…”
- “Văn bản nhắn nhủ chúng ta cần…, không nên…”
- “Thông điệp ấy được thể hiện qua chi tiết… / hình ảnh… / lời thoại…”
Mỗi câu trả lời nên có đủ hai phần: nêu thông điệp và dẫn chứng một chi tiết trong văn bản làm bằng chứng.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ kể lại nội dung, không rút ra bài học.
- Nêu thông điệp quá chung chung (“sống tốt”) hoặc không liên quan văn bản.
- Nhầm đề tài hoặc chủ đề với thông điệp. “Tình cảm gia đình” là chủ đề, còn “hãy biết trân trọng và yêu thương gia đình” mới là thông điệp.
- Không có dẫn chứng từ văn bản.
Bài tập luyện tập
- Xác định thông điệp của truyện ngụ ngôn Thầy bói xem voi. Gợi ý đáp án: muốn hiểu đúng một sự vật, em phải nhìn toàn diện, không phiến diện, chủ quan; cần biết lắng nghe ý kiến khác.
- Sửa câu sau cho đúng yêu cầu: “Thông điệp của truyện là kể về hai anh em chia gia tài.” Gợi ý: câu này mới nêu nội dung. Cần viết lại thành bài học, chẳng hạn: “Thông điệp của truyện là không nên tham lam, ích kỉ; phải sống nhân hậu và biết chia sẻ.”
Lưu ý: em đối chiếu với văn bản cụ thể trong đề của mình, vì thông điệp phải dựa trên chính nội dung và chi tiết của văn bản đó.
Câu hỏi thường gặp
Thông điệp của văn bản là gì?
Là bài học, quan điểm hoặc tình cảm mà tác giả muốn nhắn nhủ đến người đọc thông qua nội dung và cách thể hiện của văn bản.
Thông điệp khác chủ đề như thế nào?
Chủ đề là vấn đề trung tâm mà văn bản nói tới, thường là một cụm danh từ. Thông điệp là điều tác giả muốn người đọc nhận ra và làm theo, thường là một câu khẳng định hay lời khuyên.
Làm sao tìm thông điệp của một truyện?
Đọc nhan đề, tóm tắt các sự việc, chú ý kết thúc, thái độ của tác giả và các chi tiết đặc sắc, sau đó khái quát thành một câu về bài học cho cuộc sống.
Câu trả lời về thông điệp cần có dẫn chứng không?
Có. Em nên nêu thông điệp rồi chỉ ra một chi tiết, hình ảnh hoặc lời thoại trong văn bản làm bằng chứng.