Trả lời nhanh
Các bào quan khác ngoài nhân có chứa DNA là ty thể (có ở hầu hết tế bào nhân thực) và lục lạp (có ở tế bào thực vật và tảo quang hợp). Hai bào quan này có màng kép, có ribosome riêng và có khả năng tự nhân đôi, nên mang DNA dạng vòng riêng, độc lập với DNA trong nhân.
Đề bài và cách hiểu
Câu hỏi thường gặp ở dạng: “Các bào quan khác ngoài nhân chứa DNA bao gồm …”. Chỗ cần điền là cặp bào quan ty thể và lục lạp. Vì không có phương án cố định nên bạn hãy nhớ nội dung, sau đó gặp phương án nào ghép đúng hai bào quan này thì chọn.
Vì sao ty thể và lục lạp có DNA?
- Cả hai đều có màng kép và tự tổng hợp được một phần protein cho mình nhờ ribosome loại 70S riêng.
- Cả hai tự nhân đôi trong tế bào chất (phân chia gần giống vi khuẩn), không phải tạo mới từ đầu.
- DNA của chúng là phân tử vòng, mạch kép, trần (không liên kết với histone), rất giống DNA vi khuẩn. Đây là một bằng chứng ủng hộ giả thuyết nội cộng sinh.
Đặc điểm DNA ngoài nhân
| Đặc điểm | DNA trong nhân | DNA ty thể, lục lạp |
|---|---|---|
| Dạng phân tử | Thẳng, liên kết histone tạo NST | Vòng, trần |
| Số lượng | Theo cặp NST (2n) | Nhiều bản sao trong mỗi tế bào |
| Kích thước | Rất lớn | Nhỏ, ít gene (DNA ty thể người khoảng 16,5 nghìn cặp nucleotide, 37 gene) |
| Di truyền | Theo quy luật Mendel | Theo dòng mẹ, không phân li đều |
Loại trừ các bào quan khác
- Ribosome: chỉ gồm rRNA và protein, không có DNA. Nhiều bạn nhầm vì ribosome nằm trong ty thể, lục lạp.
- Lưới nội chất, bộ máy Golgi: hệ thống màng, không có DNA.
- Lysosome, không bào, peroxisome: chỉ chứa enzyme hoặc dịch, không có DNA.
- Plasmid: là DNA vòng nhỏ ở vi khuẩn, nhưng plasmid không phải bào quan.
Hệ quả: di truyền theo dòng mẹ
Khi thụ tinh, hợp tử nhận gần như toàn bộ tế bào chất (cùng ty thể, lục lạp) từ trứng. Giao tử đực hầu như chỉ đóng góp nhân. Vì vậy tính trạng do gene ngoài nhân quy định thường giống mẹ, và kết quả lai thuận khác lai nghịch.
Ví dụ kinh điển là cây hoa phấn có lá đốm: màu lá phụ thuộc vào lục lạp mang gene bình thường hay đột biến ở cây mẹ.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ “Ty – Lục“: bào quan nào có màng kép và tạo năng lượng (ty thể: hô hấp, lục lạp: quang hợp) thì có DNA riêng. Nhân cũng có màng kép, nhưng đề đã nói “ngoài nhân”.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “ty thể và ribosome” hoặc “lục lạp và lưới nội chất” vì thấy các bào quan này gắn với tổng hợp protein.
- Nghĩ lục lạp có ở mọi tế bào. Thực ra tế bào động vật không có lục lạp, nên DNA ngoài nhân của động vật chỉ có ở ty thể.
- Cho rằng DNA ngoài nhân phân chia đều cho tế bào con như NST. Thực tế nó phân chia ngẫu nhiên.
Bài luyện tập
- Điền khuyết: Ở tế bào động vật, DNA ngoài nhân chỉ có ở … .
Đáp án: ty thể, vì tế bào động vật không có lục lạp. - Lai thuận nghịch: Lấy phấn hoa của cây lá đốm thụ phấn cho cây lá xanh. Đời con sẽ có kiểu hình thế nào?
Đáp án: Tất cả lá xanh, vì tính trạng màu lá di truyền theo dòng mẹ (cây mẹ lá xanh). Nếu đổi vai trò, cây mẹ lá đốm có thể cho con lá xanh, lá đốm hoặc lá trắng. - Giải thích: Vì sao một người đàn ông mắc bệnh do đột biến DNA ty thể thường không truyền bệnh cho con?
Đáp án: Vì ty thể của con hầu như đều đến từ trứng của mẹ, tinh trùng gần như không đóng góp ty thể.
Câu hỏi thường gặp
ADN ngoài nhân có ở những bào quan nào?
Có ở ty thể và lục lạp. Ở tế bào động vật chỉ có ty thể, ở tế bào thực vật có cả ty thể và lục lạp.
Ribosome có chứa DNA không?
Không. Ribosome gồm rRNA và protein. Dù có trong ty thể và lục lạp, nó không chứa DNA.
Vì sao gene ngoài nhân di truyền theo dòng mẹ?
Vì hợp tử nhận tế bào chất, trong đó có ty thể và lục lạp, chủ yếu từ trứng. Giao tử đực hầu như chỉ đóng góp nhân.
DNA ty thể và lục lạp khác DNA nhân thế nào?
DNA ty thể và lục lạp ở dạng vòng, mạch kép, không liên kết histone, kích thước nhỏ và có nhiều bản sao. DNA nhân dạng thẳng, liên kết histone tạo thành NST.