Trả lời nhanh
Ví dụ thuộc cơ chế cách li sau hợp tử là những trường hợp giao tử của hai loài ĐÃ kết hợp thành hợp tử, nhưng hợp tử không phát triển, con lai chết non hoặc con lai sống được mà bất thụ. Tiêu biểu: lừa giao phối với ngựa sinh ra la không có khả năng sinh sản; cải củ lai cải bắp cho cây lai bất thụ; lai xa cho hợp tử chết ở giai đoạn phôi.
Cách li sau hợp tử là gì?
Cách li sau hợp tử là trở ngại sinh sản xuất hiện sau khi thụ tinh. Hai cá thể khác loài vẫn gặp nhau, giao phối và giao tử vẫn kết hợp được, nhưng thế hệ con bị hạn chế ở một trong các dạng sau:
- Hợp tử không phát triển thành phôi hoặc phôi chết sớm.
- Con lai phát triển yếu, chết non hoặc sức sống kém.
- Con lai sống bình thường nhưng bất thụ (không sinh được giao tử hữu thụ), nên không truyền được gen cho đời sau.
Kết quả chung: dòng gen giữa hai loài không trao đổi được, hai loài vẫn tách biệt.
Các ví dụ điển hình thuộc cách li sau hợp tử
| Ví dụ | Vì sao là cách li sau hợp tử |
|---|---|
| Ngựa (2n = 64) lai lừa (2n = 62) sinh ra la | Thụ tinh được, la sống khỏe nhưng bất thụ do bộ NST của bố và mẹ không tạo cặp tương đồng, giảm phân rối loạn. |
| Lai cải bắp với cải củ cho cây lai | Cây lai mang bộ NST của hai loài khác nhau, không bắt cặp được, nên bất thụ. |
| Cừu giao phối với dê, hợp tử hình thành rồi chết ở giai đoạn phôi | Có thụ tinh nhưng hợp tử không phát triển thành cơ thể hoàn chỉnh. |
| Hổ lai sư tử sinh ra con lai (hổ sư, sư hổ), nhiều trường hợp con đực bất thụ | Con lai sống được nhưng khả năng sinh sản bị hạn chế mạnh. |
| Lai xa giữa hai loài cây, hạt lai nảy mầm nhưng cây lai yếu, chết non | Con lai có sức sống kém, bị loại trước khi sinh sản. |
Các ví dụ trên là những trường hợp thường gặp trong chương Tiến hoá; đề bài của bạn có thể dùng ví dụ khác, hãy áp dụng cách nhận biết ở phần dưới.
Mẹo nhận biết nhanh: hỏi ba câu
- Có thụ tinh, tạo hợp tử không? Nếu KHÔNG (không giao phối, giao tử không kết hợp) → cách li trước hợp tử.
- Nếu có hợp tử, hợp tử có phát triển thành con lai sống được không? Không → cách li sau hợp tử.
- Con lai sống nhưng có sinh sản được không? Bất thụ → cách li sau hợp tử.
Mẹo nhớ: “Đã có hợp tử, mà đời con hỏng” = sau hợp tử.
Phân biệt với cách li trước hợp tử
| Dạng cách li | Biểu hiện |
|---|---|
| Cách li nơi ở (sinh cảnh) | Hai loài sống ở môi trường khác nhau nên ít gặp nhau. |
| Cách li tập tính | Tín hiệu, điệu tán tỉnh khác nhau nên không giao phối. |
| Cách li thời gian (mùa vụ) | Mùa sinh sản hoặc thời điểm ra hoa khác nhau. |
| Cách li cơ học | Cấu tạo cơ quan sinh sản không phù hợp. |
| Cách li giao tử | Giao tử không kết hợp được (ví dụ hạt phấn không nảy mầm trên đầu nhụy loài khác). |
Các dạng trên đều chưa tạo được hợp tử lai, nên thuộc nhóm trước hợp tử.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm cách li giao tử với sau hợp tử: giao tử không kết hợp = chưa có hợp tử = trước hợp tử.
- Nghĩ con lai khoẻ mạnh thì không phải cách li sau hợp tử: la rất khoẻ nhưng bất thụ, vẫn là sau hợp tử.
- Nhầm với cách li địa lí: cách li địa lí là trở ngại do không gian, không phải cơ chế sinh sản và không xét đến hợp tử.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Hai loài chim sống ở cùng khu rừng, một loài hót vào buổi sáng với điệu riêng, loài kia có điệu khác nên chúng không ghép đôi. Thuộc dạng cách li nào?
Đáp án: Cách li trước hợp tử (cách li tập tính), vì chưa giao phối nên chưa có hợp tử.
Bài 2. Hai loài cá cùng bãi đẻ, thụ tinh ngoài, trứng thụ tinh nhưng phôi lai dừng phát triển và chết. Thuộc dạng nào?
Đáp án: Cách li sau hợp tử, vì hợp tử đã hình thành nhưng không phát triển.
Bài 3. Cây A thụ phấn cho cây B (khác loài) cho ra cây lai sống tốt, ra hoa nhưng không tạo được hạt. Giải thích.
Đáp án: Đây là cách li sau hợp tử: cây lai bất thụ do bộ NST của hai loài không tạo cặp tương đồng nên giảm phân không bình thường, không hình thành giao tử hữu thụ.
Câu hỏi thường gặp
Cách li sau hợp tử khác cách li trước hợp tử ở điểm nào?
Cách li trước hợp tử ngăn không cho tạo hợp tử (không gặp, không giao phối hoặc giao tử không kết hợp). Cách li sau hợp tử xảy ra khi hợp tử đã hình thành nhưng hợp tử hay con lai không phát triển hoặc bất thụ.
Con la là ví dụ của cách li nào?
Là cách li sau hợp tử. Lừa và ngựa vẫn giao phối, thụ tinh được, nhưng con la bất thụ nên hai loài không trao đổi gen được.
Hạt phấn không nảy mầm trên đầu nhụy loài khác thuộc cách li nào?
Thuộc cách li trước hợp tử (cách li giao tử) vì giao tử đực và cái không kết hợp, chưa hình thành hợp tử.
Vì sao con lai bất thụ lại giúp duy trì sự cách li giữa hai loài?
Vì con lai không sinh được giao tử hữu thụ nên không truyền gen của loài này sang loài kia, dòng gen giữa hai loài bị ngăn cách.