Trả lời nhanh
Trong dạng đề này, phát biểu sai thường là phát biểu gán sai tính chất cho từng loại sóng, ví dụ: “sóng cực ngắn không truyền được trong chân không” hoặc “sóng cực ngắn bị tầng điện li phản xạ”. Sự thật: mọi sóng điện từ đều truyền được trong chân không, còn sóng cực ngắn xuyên qua tầng điện li nên dùng để liên lạc với vệ tinh, vũ trụ.
Đề gốc thường có dạng: “Khi nói về sóng vô tuyến, phát biểu nào sau đây là sai?”, với bốn phát biểu lần lượt nói về sóng dài, sóng trung, sóng ngắn và sóng cực ngắn. Vì mỗi phiên bản đề có thể diễn đạt khác nhau, thầy cô không đoán chữ từng phương án mà hướng dẫn cách tự kiểm tra: nắm đặc điểm của bốn loại sóng, rồi so từng phát biểu với bảng dưới đây.
Bảng đặc điểm các loại sóng vô tuyến
| Loại sóng | Bước sóng (xấp xỉ) | Đặc điểm khi truyền | Ứng dụng |
|---|---|---|---|
| Sóng dài | trên 1000 m | Năng lượng nhỏ, ít bị nước hấp thụ | Thông tin liên lạc dưới nước |
| Sóng trung | 100 m – 1000 m | Ban ngày bị tầng điện li hấp thụ mạnh; ban đêm bị phản xạ tốt | Phát thanh AM; ban đêm nghe được xa hơn |
| Sóng ngắn | 10 m – 100 m | Phản xạ tốt trên tầng điện li và mặt đất, truyền rất xa nhờ phản xạ nhiều lần | Liên lạc đường dài, phát thanh quốc tế |
| Sóng cực ngắn | 0,01 m – 10 m | Có năng lượng lớn, không bị tầng điện li hấp thụ hay phản xạ, xuyên qua tầng điện li | Truyền hình, radar, thông tin vệ tinh và vũ trụ |
Vì sao sóng ngắn truyền được rất xa?
Sóng ngắn bị tầng điện li phản xạ xuống mặt đất, mặt đất (hoặc mặt biển) lại phản xạ lên tầng điện li. Cứ thế sóng “nảy” nhiều lần giữa hai lớp nên đi được quãng đường rất xa, có thể vòng quanh Trái Đất. Vì vậy một phát biểu nói “sóng ngắn không bị tầng điện li phản xạ” hoặc “sóng ngắn chỉ truyền được vài km” là phát biểu sai.
Cách loại trừ phát biểu sai
- Sóng dài: đúng khi nói “ít bị nước hấp thụ, dùng thông tin dưới nước”. Sai nếu nói “bị nước hấp thụ mạnh”.
- Sóng trung: đúng khi nói “ban ngày bị hấp thụ mạnh, ban đêm phản xạ tốt”. Sai nếu đảo ngược ngày và đêm.
- Sóng ngắn: đúng khi nói “phản xạ tốt trên tầng điện li”. Sai nếu nói không phản xạ.
- Sóng cực ngắn: đúng khi nói “xuyên qua tầng điện li, dùng cho thông tin vũ trụ”. Sai nếu nói “phản xạ trên tầng điện li” hoặc “không truyền được trong chân không”.
Mẹo nhớ
Bước sóng càng ngắn thì tần số và năng lượng càng lớn, sóng càng dễ “đâm xuyên” qua tầng điện li. Ghi nhớ theo thứ tự: dài – đi dưới nước; trung – đêm xa hơn ngày; ngắn – phản xạ, đi rất xa; cực ngắn – xuyên qua, lên vũ trụ.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “không truyền được trong chân không” cho sóng điện từ. Sóng điện từ khác sóng cơ: không cần môi trường vật chất để lan truyền.
- Nhầm sóng ngắn với sóng cực ngắn: cả hai có chữ “ngắn” nhưng sóng ngắn phản xạ, sóng cực ngắn xuyên qua.
- Đảo ngày – đêm ở sóng trung vì không nhớ ban ngày tầng điện li hấp thụ mạnh hơn.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Sóng vô tuyến có tần số 15 MHz thuộc loại sóng nào? Cho c = 3.108 m/s.
Giải: λ = c/f = 3.108 / 15.106 = 20 m, nằm trong khoảng 10–100 m nên là sóng ngắn.
Bài 2. Sóng có tần số 100 MHz thuộc loại nào, truyền được qua tầng điện li không?
Giải: λ = 3.108 / 108 = 3 m, thuộc sóng cực ngắn, xuyên qua tầng điện li nên dùng được cho thông tin vệ tinh.
Bài 3. Phát biểu “Sóng dài thường dùng để liên lạc giữa các tàu ngầm” đúng hay sai?
Giải: Đúng, vì sóng dài ít bị nước hấp thụ nên truyền được trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Sóng điện từ có truyền được trong chân không không?
Có. Sóng điện từ, kể cả mọi loại sóng vô tuyến, truyền được trong chân không và không cần môi trường vật chất. Vì vậy phát biểu 'sóng cực ngắn không truyền được trong chân không' là sai.
Vì sao sóng ngắn truyền được đi xa?
Vì sóng ngắn phản xạ tốt trên tầng điện li và mặt đất, phản xạ nhiều lần giữa hai lớp nên đi được rất xa.
Sóng cực ngắn dùng để làm gì?
Sóng cực ngắn xuyên qua tầng điện li nên dùng cho truyền hình, radar, thông tin vệ tinh và liên lạc vũ trụ.
Vì sao ban đêm nghe đài AM xa hơn ban ngày?
Sóng trung ban ngày bị tầng điện li hấp thụ mạnh, ban đêm được phản xạ tốt nên truyền đi xa hơn.