Trả lời nhanh
Sự phân hóa thiên nhiên theo độ cao ở nước ta biểu hiện rõ qua ba thành phần: khí hậu, đất và sinh vật (cảnh quan). Lên cao, nhiệt độ giảm dần, độ ẩm và lượng mưa thay đổi theo, kéo theo loại đất và lớp phủ thực vật cũng khác đi. Nhờ vậy hình thành ba đai cao: nhiệt đới gió mùa chân núi, cận nhiệt đới gió mùa trên núi và ôn đới gió mùa trên núi.
Vì sao thiên nhiên đổi khác khi lên cao?
Nguyên nhân gốc là nhiệt độ. Trung bình cứ lên cao 100 m, nhiệt độ không khí giảm khoảng 0,6°C. Nước ta có đến 3/4 diện tích là đồi núi, lại có những dãy núi cao như Hoàng Liên Sơn, nên sự giảm nhiệt này đủ lớn để làm thay đổi cả một hệ sinh thái.
Nhiệt độ thay đổi thì độ ẩm, lượng mưa, tốc độ phân giải chất hữu cơ trong đất và loài cây sinh sống cũng thay đổi. Vì vậy khi nói “thiên nhiên phân hóa theo độ cao”, ta không chỉ nói về khí hậu mà phải nhìn cả chuỗi: khí hậu, đất rồi đến sinh vật.
Ba thành phần biểu hiện rõ nhất
- Khí hậu: từ nóng quanh năm ở chân núi chuyển sang mát mẻ, rồi lạnh ở độ cao lớn.
- Đất: từ đất phù sa, đất feralit vùng thấp chuyển sang đất feralit có mùn, rồi đất mùn trên núi cao.
- Sinh vật: từ rừng nhiệt đới ẩm thường xanh chuyển sang rừng cận nhiệt, cuối cùng là cây ôn đới và đồng cỏ núi cao.
Ba thành phần này đi cùng nhau thành từng “tầng” rõ rệt, gọi là các đai cao.
Bảng so sánh ba đai cao
| Đai | Độ cao | Khí hậu | Đất | Sinh vật |
|---|---|---|---|---|
| Nhiệt đới gió mùa chân núi | Miền Bắc dưới 600–700 m; miền Nam dưới 900–1000 m | Nóng, mùa hạ nóng; nhiệt độ trung bình tháng trên 25°C | Phù sa ở đồng bằng, feralit ở đồi núi thấp | Rừng nhiệt đới ẩm thường xanh và rừng nhiệt đới gió mùa |
| Cận nhiệt đới gió mùa trên núi | Từ ranh giới đai thấp đến khoảng 2600 m | Mát mẻ, không tháng nào trên 25°C | Feralit có mùn; trên khoảng 1600–1700 m là đất mùn | Rừng lá rộng và lá kim cận nhiệt; có rêu, địa y |
| Ôn đới gió mùa trên núi | Trên 2600 m (chỉ có ở Hoàng Liên Sơn) | Lạnh, nhiệt độ trung bình năm dưới 15°C, mùa đông dưới 5°C | Đất mùn thô | Cây ôn đới như đỗ quyên, lãnh sam, thiết sam |
Cách làm khi gặp câu hỏi dạng này
- Nhớ công thức “khí hậu – đất – sinh vật”. Phương án nào chỉ nêu một hoặc hai thành phần thì còn thiếu so với kiến thức trong sách.
- Gạch chân từ “biểu hiện rõ”. Đề muốn hỏi nhóm yếu tố thay đổi theo từng đai, không phải mọi yếu tố tự nhiên của vùng núi.
- Đối chiếu với tên đai: cứ đai nào cũng gắn với đặc điểm khí hậu, loại đất và kiểu rừng đặc trưng.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ câu: “Lên cao – lạnh dần – đất có mùn – cây đổi loài”. Còn số liệu thì nhớ mốc 600–700 m (hoặc 900–1000 m ở miền Nam) và mốc 2600 m. Nhớ thêm: đai ôn đới chỉ xuất hiện trên đỉnh Hoàng Liên Sơn, nơi có Phan-xi-păng cao 3143 m.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm đai ôn đới có ở nhiều vùng núi. Thực tế ở nước ta chỉ có ở dãy Hoàng Liên Sơn.
- Quên rằng ranh giới đai miền Nam cao hơn miền Bắc, vì miền Nam gần xích đạo hơn nên nóng hơn.
- Nhầm phân hóa theo độ cao với phân hóa theo Bắc – Nam hoặc Đông – Tây. Ba kiểu phân hóa này khác nhau về nguyên nhân.
Luyện tập
- Câu 1. Ở đai nhiệt đới gió mùa chân núi miền Bắc, nhiệt độ trung bình tháng thường cao hay thấp so với 25°C? Đáp án: cao hơn 25°C, đó là dấu hiệu của đai nhiệt đới.
- Câu 2. Đất mùn xuất hiện ở khoảng độ cao nào trong đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi? Đáp án: trên khoảng 1600–1700 m, vì nhiệt độ thấp làm chất hữu cơ phân giải chậm nên tích tụ nhiều mùn.
- Câu 3. Vì sao đỗ quyên, lãnh sam chỉ mọc ở đỉnh Hoàng Liên Sơn? Đáp án: vì từ 2600 m trở lên khí hậu mang tính chất ôn đới, nhiệt độ trung bình năm dưới 15°C.
Muốn hiểu sâu hơn về từng loại đất theo đai, bạn xem thêm bài các nhóm đất của đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Sự phân hóa thiên nhiên theo độ cao ở nước ta có mấy đai cao?
Có ba đai cao: đai nhiệt đới gió mùa chân núi, đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi và đai ôn đới gió mùa trên núi.
Nhiệt độ giảm bao nhiêu khi lên cao?
Trung bình cứ lên cao 100 m, nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C. Đây là nguyên nhân chính làm thiên nhiên thay đổi theo độ cao.
Đai ôn đới gió mùa trên núi có ở những đâu?
Ở nước ta đai này chỉ xuất hiện từ độ cao khoảng 2600 m trở lên, chủ yếu ở dãy Hoàng Liên Sơn.
Vì sao ranh giới các đai ở miền Nam cao hơn miền Bắc?
Miền Nam nằm gần xích đạo hơn nên nóng hơn, phải lên cao hơn thì nhiệt độ mới giảm xuống tới mức đặc trưng của đai kế tiếp.