Trả lời nhanh
Nguồn nguyên liệu sơ cấp của quá trình tiến hóa là đột biến (chủ yếu là đột biến gen, ngoài ra có đột biến nhiễm sắc thể). Đột biến trực tiếp tạo ra alen mới và kiểu gen mới. Còn biến dị tổ hợp chỉ là nguyên liệu thứ cấp, vì nó hình thành do sự tổ hợp lại các alen đã có sẵn nhờ đột biến.
Nguyên liệu sơ cấp và nguyên liệu thứ cấp khác nhau thế nào?
Tiến hóa nhỏ là quá trình làm biến đổi tần số alen và thành phần kiểu gen của quần thể. Muốn vậy, quần thể phải có các biến dị di truyền để chọn lọc tự nhiên tác động. Các biến dị này được chia thành hai nhóm theo nguồn gốc.
| Tiêu chí | Nguyên liệu sơ cấp | Nguyên liệu thứ cấp |
|---|---|---|
| Loại biến dị | Đột biến (gen, NST) | Biến dị tổ hợp |
| Cách hình thành | Biến đổi trực tiếp vật chất di truyền | Tổ hợp lại các alen có sẵn qua giao phối, giảm phân |
| Có tạo alen mới không? | Có | Không |
| Phụ thuộc vào | Tác nhân đột biến, sai sót nhân đôi ADN | Có đột biến xảy ra từ trước và có giao phối |
Vì sao đột biến là nguyên liệu sơ cấp?
- Đột biến là con đường duy nhất tạo ra alen mới từ gốc. Nếu không có đột biến, quần thể chỉ có thể xáo trộn các alen cũ.
- Mỗi gen có tần số đột biến thấp (khoảng 10-6 – 10-4), nhưng cơ thể có rất nhiều gen và quần thể có rất nhiều cá thể. Vì vậy, số alen đột biến xuất hiện trong quần thể vẫn đáng kể qua nhiều thế hệ.
- Đột biến gen thường ít ảnh hưởng nghiêm trọng hơn đột biến NST nên dễ được giữ lại. Đây là nguồn nguyên liệu chủ yếu của tiến hóa.
Vì sao biến dị tổ hợp chỉ là nguyên liệu thứ cấp?
Biến dị tổ hợp xuất hiện nhờ phân li độc lập, hoán vị gen và sự kết hợp ngẫu nhiên của các giao tử khi thụ tinh. Quá trình này chỉ sắp xếp lại các alen đã có. Nếu quần thể trước đó chưa từng có đột biến thì biến dị tổ hợp chẳng có gì để tổ hợp. Vì thế nó “phát sinh sau” và dựa trên đột biến, nên gọi là thứ cấp.
Tuy vậy, biến dị tổ hợp rất quan trọng. Nó giúp đột biến lan rộng trong quần thể và tạo ra vô số kiểu gen mới để chọn lọc tự nhiên sàng lọc.
Những yếu tố dễ nhầm
- Thường biến: chỉ là biến đổi kiểu hình do môi trường, không di truyền được nên không là nguyên liệu tiến hóa.
- Chọn lọc tự nhiên: là nhân tố định hướng tiến hóa, không tạo ra biến dị.
- Di – nhập gen: có thể đưa alen từ quần thể khác vào, nhưng đó là một nhân tố tiến hóa, không phải nguồn biến dị sơ cấp.
- Giao phối không ngẫu nhiên, phiêu bạt di truyền: chỉ làm thay đổi tần số alen và thành phần kiểu gen, không tạo alen mới.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ: Sơ cấp = Sinh alen mới = đột biến. Thứ cấp là “đời sau” của đột biến, tức xáo trộn các alen đó thành biến dị tổ hợp. Gặp câu hỏi có cả hai đáp án, hãy xem đề hỏi “sơ cấp” hay “thứ cấp”.
Lỗi sai thường gặp
- Thấy biến dị tổ hợp tạo ra nhiều kiểu hình nên chọn nhầm là nguyên liệu sơ cấp. Cần nhớ nó không tạo alen mới.
- Chọn “đột biến gen” khi đề chỉ hỏi chung “đột biến”. Nếu đề có cả “đột biến” và “đột biến gen” thì đọc kỹ ý đề. Trong SGK, nguồn nguyên liệu sơ cấp được nhắc đến là đột biến, trong đó đột biến gen là chủ yếu.
- Nhầm thường biến với đột biến. Thường biến không đi vào di truyền.
Bài luyện tập
- Biến dị nào sau đây không được xem là nguyên liệu của tiến hóa: đột biến gen, đột biến NST, biến dị tổ hợp hay thường biến?
Đáp án: thường biến, vì không di truyền được. - Một quần thể chỉ giao phối, chưa hề xuất hiện đột biến nào. Quần thể có thêm alen mới không?
Đáp án: Không. Giao phối chỉ tổ hợp lại các alen sẵn có, tạo biến dị tổ hợp. - Tần số đột biến của một gen rất thấp nhưng đột biến vẫn là nguồn nguyên liệu chủ yếu. Giải thích ngắn gọn.
Đáp án: Vì cơ thể có rất nhiều gen và quần thể có rất nhiều cá thể, nên tổng số alen đột biến mỗi thế hệ vẫn lớn. Đột biến gen cũng ít gây hại nghiêm trọng hơn đột biến NST.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn nguyên liệu sơ cấp của quá trình tiến hóa là gì?
Là đột biến, gồm đột biến gen và đột biến nhiễm sắc thể, trong đó đột biến gen là nguồn chủ yếu vì tạo ra alen mới.
Biến dị tổ hợp có phải nguyên liệu sơ cấp không?
Không. Biến dị tổ hợp là nguyên liệu thứ cấp, vì nó chỉ tổ hợp lại các alen đã có do đột biến tạo ra trước đó.
Thường biến có là nguyên liệu của tiến hóa không?
Không. Thường biến chỉ là biến đổi kiểu hình do môi trường, không di truyền được cho đời sau nên chọn lọc tự nhiên không làm thay đổi vốn gen.
Vì sao đột biến có tần số thấp mà vẫn là nguồn nguyên liệu chính?
Vì số gen trong mỗi cơ thể và số cá thể trong quần thể rất lớn, nên tổng số alen đột biến xuất hiện qua các thế hệ vẫn đáng kể. Đột biến gen cũng ít gây hại nặng hơn đột biến NST.