Trả lời nhanh
Tri thức lịch sử là những hiểu biết của con người về quá khứ, được hình thành từ việc tìm hiểu, nghiên cứu các dấu tích mà quá khứ để lại. Khi nghiên cứu lịch sử phải thu thập thông tin sử liệu vì sử liệu là bằng chứng gốc: có đủ, đúng và được kiểm chứng thì việc tái hiện quá khứ mới chân thực, khách quan.
1. Tri thức lịch sử là gì?
Quá khứ đã xảy ra thì không thể quay lại để quan sát trực tiếp. Điều chúng ta biết về quá khứ là kết quả của quá trình con người tìm kiếm, phân tích rồi trình bày lại. Những hiểu biết ấy gọi là tri thức lịch sử.
Bạn cần phân biệt hai khái niệm hay bị nhầm lẫn:
| Khái niệm | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hiện thực lịch sử | Quá khứ đã diễn ra thật, tồn tại khách quan, không phụ thuộc ý muốn con người | Một trận đánh đã xảy ra vào một ngày nhất định |
| Tri thức lịch sử | Những hiểu biết, mô tả, giải thích về quá khứ do con người nhận thức và trình bày lại | Bài viết, sách, bài giảng kể về trận đánh đó |
Mẹo nhớ: hiện thực lịch sử là “cái đã xảy ra”, còn tri thức lịch sử là “cái ta biết và nói lại về điều đã xảy ra”.
2. Đặc điểm của tri thức lịch sử
- Dựa trên bằng chứng: mọi kết luận phải có sử liệu làm căn cứ, không dựa vào suy đoán.
- Cố gắng khách quan: mục tiêu là phản ánh đúng quá khứ, tuy nhiên người viết vẫn bị chi phối bởi nguồn tư liệu và góc nhìn của mình.
- Có thể được bổ sung, điều chỉnh: khi phát hiện tư liệu mới hoặc có phương pháp nghiên cứu tốt hơn, tri thức lịch sử có thể chính xác hơn.
- Có tính hệ thống: các sự kiện được sắp xếp theo thời gian, nguyên nhân – diễn biến – kết quả – ý nghĩa.
3. Sử liệu là gì? Gồm những loại nào?
Sử liệu là những dấu vết của quá khứ còn lưu lại, được dùng làm cơ sở để nhận thức lịch sử. Thông thường chia thành bốn loại:
- Tư liệu hiện vật: công cụ lao động, trống đồng, di tích, công trình kiến trúc…
- Tư liệu chữ viết: sách sử như Đại Việt sử ký toàn thư, văn bia, châu bản, thư tịch, văn kiện…
- Tư liệu truyền miệng: truyền thuyết, huyền thoại, ca dao, lời kể của nhân chứng.
- Tư liệu gốc về hình ảnh, âm thanh: ảnh, phim tài liệu, bản ghi âm.
4. Vì sao khi nghiên cứu lịch sử phải thu thập thông tin sử liệu?
- Sử liệu là cơ sở duy nhất để biết về quá khứ. Không có sử liệu thì không thể dựng lại sự kiện; nhà sử học không thể “nhớ” hay “quan sát” điều xảy ra từ hàng trăm, hàng nghìn năm trước.
- Bảo đảm tính chân thực, khách quan. Kết luận có bằng chứng thì kiểm tra được, tránh bịa đặt hoặc xuyên tạc lịch sử.
- Có nhiều nguồn mới đối chiếu được. Một sử liệu có thể thiếu sót hoặc thiên lệch (ví dụ ghi chép của một phía). Thu thập nhiều loại, nhiều nguồn giúp so sánh, bổ sung cho nhau và loại bỏ thông tin sai.
- Giúp tái hiện bức tranh toàn diện. Hiện vật cho biết đời sống vật chất, chữ viết cho biết sự kiện và tư tưởng, truyền miệng cho biết kí ức và tín ngưỡng của cộng đồng.
- Phát hiện, làm giàu tri thức mới. Một phát hiện khảo cổ mới có thể làm sáng tỏ hoặc điều chỉnh những điều đã biết.
5. Từ sử liệu đến tri thức lịch sử: quy trình tóm tắt
- Xác định vấn đề cần nghiên cứu.
- Sưu tầm, thu thập sử liệu có liên quan.
- Phân loại, xác minh nguồn gốc và độ tin cậy (ai viết, viết khi nào, để làm gì).
- Đối chiếu, phân tích, xử lí thông tin.
- Trình bày kết quả thành tri thức lịch sử (bài viết, sách, bài giảng).
6. Lỗi thường gặp khi làm bài
- Đồng nhất “lịch sử” với “tri thức lịch sử”: quá khứ đã xảy ra khác với những gì con người ghi chép lại.
- Chỉ kể tên sử liệu mà không giải thích vai trò của chúng; câu “Vì sao…” cần nêu lí do, không chỉ liệt kê.
- Cho rằng một nguồn là đủ. Đúng ra cần nhiều nguồn và phải kiểm chứng.
7. Bài luyện tập
Câu 1. Một bạn nói: “Sách giáo khoa chính là hiện thực lịch sử.” Nhận định này đúng không?
Đáp án: Sai. Sách giáo khoa là tri thức lịch sử – kết quả nhận thức, trình bày lại về quá khứ; hiện thực lịch sử là điều đã thực sự diễn ra.
Câu 2. Xếp vào đúng loại sử liệu: (a) trống đồng Đông Sơn; (b) bia Tiến sĩ ở Văn Miếu; (c) truyền thuyết Thánh Gióng; (d) cuốn phim tài liệu về một sự kiện thế kỉ XX.
Đáp án: (a) hiện vật; (b) chữ viết; (c) truyền miệng; (d) hình ảnh, âm thanh.
Câu 3. Hai tài liệu cùng kể một trận đánh nhưng ghi số quân khác nhau. Nhà nghiên cứu nên làm gì?
Đáp án: Không vội tin một nguồn; cần xác minh tác giả, thời điểm, mục đích ghi chép, đối chiếu thêm các nguồn khác (hiện vật, tài liệu của phía còn lại) rồi mới kết luận.
Ghi nhớ nhanh
Tri thức lịch sử = hiểu biết về quá khứ xây dựng từ sử liệu. Sử liệu càng phong phú, đáng tin thì tri thức lịch sử càng gần với hiện thực lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Tri thức lịch sử khác hiện thực lịch sử như thế nào?
Hiện thực lịch sử là quá khứ đã thực sự diễn ra, tồn tại khách quan. Tri thức lịch sử là những hiểu biết, mô tả và giải thích về quá khứ do con người nghiên cứu và trình bày lại dựa trên sử liệu.
Sử liệu gồm những loại nào?
Thường chia thành sử liệu hiện vật, chữ viết, truyền miệng và hình ảnh – âm thanh. Mỗi loại cung cấp một khía cạnh khác nhau của quá khứ nên cần sử dụng kết hợp.
Vì sao phải kiểm chứng sử liệu trước khi dùng?
Vì sử liệu có thể thiếu sót, sai lệch hoặc mang quan điểm của người ghi chép. Kiểm chứng nguồn gốc và đối chiếu nhiều nguồn giúp tri thức lịch sử đáng tin cậy hơn.
Tri thức lịch sử có thay đổi theo thời gian không?
Có thể. Khi có sử liệu mới hoặc phương pháp nghiên cứu tiến bộ hơn, tri thức lịch sử được bổ sung, điều chỉnh để gần với hiện thực lịch sử hơn.