Trả lời nhanh
Bạch cầu ăn được vi khuẩn nhờ hiện tượng thực bào: màng tế bào mềm dẻo, biến dạng được nên đưa chân giả bao lấy vi khuẩn rồi nuốt vào trong tế bào. Sau đó lizôxôm chứa nhiều enzim tiêu hoá hợp nhất với túi chứa vi khuẩn và phân huỷ chúng thành các chất đơn giản, vô hại.
Thực bào là gì?
Thực bào là hình thức tế bào bắt giữ, nuốt và tiêu diệt những “vật lạ” như vi khuẩn, virus hay mảnh tế bào chết. Đây là hàng rào bảo vệ không đặc hiệu của cơ thể: bạch cầu không cần “biết trước” loại vi khuẩn nào vẫn có thể xử lí được.
Hai nhóm bạch cầu làm việc thực bào chủ yếu là bạch cầu trung tính và bạch cầu mônô (đại thực bào). Bạch cầu limphô không thực bào mà làm nhiệm vụ khác (sẽ nói ở phần dưới).
Các bước bạch cầu “ăn” vi khuẩn
- Phát hiện và di chuyển tới: khi vi khuẩn xâm nhập vết thương, chúng và các tế bào tổn thương giải phóng chất hoá học. Bạch cầu nhận ra các chất này, chui qua thành mạch (di chuyển kiểu “amip”) đến nơi bị nhiễm.
- Nhận diện: màng bạch cầu có các thụ thể nhận biết cấu trúc đặc trưng trên bề mặt vi khuẩn. Nếu vi khuẩn đã bị kháng thể bám vào thì việc nhận diện càng nhanh.
- Bao vây và nuốt: bạch cầu đưa chân giả (phần màng và tế bào chất lồi ra) bao quanh vi khuẩn, rồi khép lại thành một túi màng gọi là thể thực bào nằm trong tế bào chất.
- Tiêu diệt: lizôxôm hợp nhất với thể thực bào, đổ enzim tiêu hoá vào. Vi khuẩn bị phân giải; bạch cầu còn sinh ra các hợp chất oxi hoạt động giúp diệt khuẩn.
- Thải bỏ: phần cặn không tiêu hoá được bị đẩy ra ngoài tế bào.
Giải thích “vì sao” – ba đặc điểm then chốt
| Đặc điểm của bạch cầu | Vai trò trong việc ăn vi khuẩn |
|---|---|
| Màng sinh chất mềm dẻo, khung xương tế bào (sợi actin) co giãn được | Cho phép biến dạng, tạo chân giả, bao và nuốt vật lớn hơn nhiều so với một phân tử |
| Có thụ thể trên màng | Phân biệt vi khuẩn (vật lạ) với tế bào của cơ thể, tránh “ăn nhầm” |
| Có nhiều lizôxôm chứa enzim thuỷ phân | Phân huỷ vi khuẩn sau khi nuốt, không làm hại tế bào vì enzim được giữ trong túi màng |
Nói gọn: màng linh hoạt để nuốt, thụ thể để nhận ra, lizôxôm để tiêu hoá. Thiếu một trong ba, quá trình thực bào không hoàn chỉnh.
Bạch cầu bảo vệ cơ thể bằng những cách nào?
Thực bào chỉ là một trong ba cách. Hãy phân biệt để không bị nhầm trong bài kiểm tra:
- Thực bào: bạch cầu trung tính, đại thực bào nuốt và tiêu hoá vi khuẩn.
- Tiết kháng thể: bạch cầu limphô B tiết kháng thể bám vào kháng nguyên, làm vi khuẩn mất khả năng gây hại, tạo điều kiện cho thực bào.
- Phá huỷ tế bào bị nhiễm: bạch cầu limphô T nhận diện và tiêu diệt tế bào đã nhiễm virus hoặc vi khuẩn.
Mủ ở vết viêm chính là xác bạch cầu trung tính cùng vi khuẩn đã bị tiêu diệt – bằng chứng cho thấy “cuộc chiến” thực bào vừa diễn ra.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng bạch cầu có miệng hay hệ tiêu hoá như động vật. Thực ra bạch cầu chỉ là một tế bào, “ăn” bằng cách nhập bào qua màng.
- Cho rằng mọi bạch cầu đều thực bào. Chỉ một số loại (trung tính, mônô) làm việc này là chính.
- Viết rằng bạch cầu “tiết enzim ra ngoài để tiêu hoá vi khuẩn”. Đúng hơn: vi khuẩn được nuốt vào trong rồi mới bị enzim lizôxôm phân huỷ.
Bài luyện tập
Câu 1. Bộ phận nào của bạch cầu chứa enzim tiêu hoá vi khuẩn sau khi được nuốt?
Đáp án: Lizôxôm (hợp nhất với thể thực bào tạo thành túi tiêu hoá).
Câu 2. Vì sao bạch cầu có thể nuốt được vi khuẩn mà hồng cầu thì không?
Đáp án: Bạch cầu có nhân, màng và khung tế bào mềm dẻo tạo được chân giả, có thụ thể nhận diện và lizôxôm tiêu hoá. Hồng cầu hình đĩa lõm, không nhân, chuyên vận chuyển khí và không có các cấu trúc này.
Câu 3. Sắp xếp theo thứ tự: (a) lizôxôm tiêu hoá vi khuẩn; (b) chân giả bao lấy vi khuẩn; (c) nhận ra vi khuẩn; (d) thải cặn bã.
Đáp án: c → b → a → d.
Câu hỏi thường gặp
Bạch cầu nào có khả năng thực bào?
Chủ yếu là bạch cầu trung tính và bạch cầu mônô (đại thực bào, sinh ra từ mônô). Bạch cầu limphô B và T bảo vệ cơ thể bằng cách khác: tiết kháng thể và phá huỷ tế bào bị nhiễm.
Vì sao enzim trong lizôxôm không làm hại chính bạch cầu?
Vì enzim được chứa trong túi màng lizôxôm, chỉ đổ vào thể thực bào chứa vi khuẩn. Nhờ đó chất tế bào của bạch cầu không bị tiêu hoá.
Thực bào là cơ chế miễn dịch đặc hiệu hay không đặc hiệu?
Thực bào là cơ chế không đặc hiệu: bạch cầu có thể nuốt nhiều loại vi khuẩn khác nhau mà không cần tiếp xúc trước. Tiết kháng thể của limphô B mới là cơ chế đặc hiệu.
Mủ ở vết thương là gì?
Mủ gồm chủ yếu xác bạch cầu trung tính đã chết sau khi thực bào, cùng vi khuẩn và mô bị phân huỷ tại ổ viêm.