Trả lời nhanh
Một nhân tố là nhân tố tiến hóa khi nhân tố đó trực tiếp biến đổi vốn gen của quần thể, tức là làm thay đổi tần số alen và/hoặc thành phần kiểu gen. Đây chính là phương án “A. trực tiếp biến đổi vốn gen của quần thể”. Lý do: tiến hóa nhỏ về bản chất là quá trình biến đổi vốn gen qua các thế hệ.
Đề bài và cách hiểu
Câu hỏi thường gặp ở dạng: “Là nhân tố tiến hóa khi nhân tố đó… (A) trực tiếp biến đổi vốn gen của quần thể; …”. Phương án A là ý đúng theo khái niệm trong SGK Sinh học 12. Các phương án còn lại thường nói về tác động gián tiếp, chỉ thay đổi kiểu hình hoặc không làm đổi vốn gen. Vì trang này không có đủ nguyên văn các phương án còn lại, ta sẽ học cách loại trừ theo nguyên tắc để bạn áp dụng cho mọi biến thể của đề.
Vì sao “biến đổi vốn gen” là tiêu chuẩn?
- Vốn gen là tập hợp tất cả alen có trong quần thể ở một thời điểm, thể hiện qua tần số alen và tần số kiểu gen.
- Tiến hóa nhỏ là quá trình biến đổi vốn gen của quần thể, dẫn tới hình thành loài mới.
- Vì vậy, yếu tố nào trực tiếp làm đổi tần số alen hay thành phần kiểu gen thì được xem là nhân tố tiến hóa.
5 nhân tố tiến hóa cần nhớ
| Nhân tố | Tác động lên vốn gen | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đột biến | Tạo alen mới, làm đổi tần số alen rất chậm | Vô hướng; cung cấp nguyên liệu sơ cấp |
| Di – nhập gen | Đưa alen vào hoặc mang alen ra khỏi quần thể | Vô hướng; làm đổi tần số alen, có thể thêm alen mới |
| Chọn lọc tự nhiên | Giữ lại kiểu hình thích nghi, làm tần số alen biến đổi theo hướng xác định | Có hướng; nhân tố tiến hóa chính |
| Yếu tố ngẫu nhiên (phiêu bạt di truyền) | Làm tần số alen biến đổi đột ngột, có thể mất alen có lợi | Vô hướng; mạnh khi quần thể nhỏ |
| Giao phối không ngẫu nhiên (tự thụ, giao phối gần, giao phối có chọn lọc) | Làm đổi thành phần kiểu gen (tăng đồng hợp), thường không đổi tần số alen | Không tạo alen mới |
Mẹo nhớ: “Đột – Di – Chọn – Ngẫu – Không ngẫu” (Đột biến, Di nhập gen, Chọn lọc, yếu tố Ngẫu nhiên, giao phối Không ngẫu nhiên).
Cách loại trừ phương án sai
- Phương án “gián tiếp biến đổi vốn gen”: sai vì nhân tố tiến hóa phải tác động trực tiếp lên tần số alen, kiểu gen.
- Phương án chỉ nói “biến đổi kiểu hình”: sai vì thường biến (do môi trường) làm đổi kiểu hình nhưng không đổi vật chất di truyền, không di truyền được.
- Phương án “làm quần thể ổn định, không đổi cấu trúc di truyền”: sai vì đó là dấu hiệu quần thể cân bằng, trái với tiến hóa.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng giao phối ngẫu nhiên là nhân tố tiến hóa. Thực tế ngẫu phối chỉ làm quần thể đạt cân bằng di truyền, không đổi tần số alen và thành phần kiểu gen qua các thế hệ.
- Cho rằng giao phối không ngẫu nhiên phải đổi tần số alen mới tính. Thực ra chỉ cần đổi thành phần kiểu gen là đủ.
- Nhầm đột biến là nhân tố có hướng. Đột biến vô hướng; chỉ chọn lọc tự nhiên mới định hướng tiến hóa.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Quần thể ban đầu 0,36AA : 0,48Aa : 0,16aa ngẫu phối, không chịu nhân tố nào khác. Tần số alen ở thế hệ sau có đổi không?
Đáp án: Tần số A = 0,36 + 0,24 = 0,6; a = 0,4. Quần thể đang cân bằng (0,6² = 0,36; 2×0,6×0,4 = 0,48; 0,4² = 0,16), nên thế hệ sau giữ nguyên. Ngẫu phối không phải nhân tố tiến hóa.
Bài 2. Quần thể 0,4AA : 0,4Aa : 0,2aa tự thụ phấn một thế hệ. Tính cấu trúc thế hệ sau và cho biết tự thụ có phải nhân tố tiến hóa không.
Đáp án: AA = 0,4 + 0,4/4 = 0,5; Aa = 0,4/2 = 0,2; aa = 0,2 + 0,1 = 0,3. Tần số A trước và sau đều bằng 0,6, nhưng thành phần kiểu gen đổi (đồng hợp tăng). Vậy tự thụ làm biến đổi vốn gen nên là nhân tố tiến hóa.
Bài 3. Nhân tố nào sau đây không phải nhân tố tiến hóa? A. Đột biến. B. Chọn lọc tự nhiên. C. Giao phối ngẫu nhiên. D. Phiêu bạt di truyền.
Đáp án: C, vì ngẫu phối không làm biến đổi tần số alen và thành phần kiểu gen của quần thể cân bằng.
Câu hỏi thường gặp
Nhân tố tiến hóa là gì?
Là nhân tố trực tiếp làm biến đổi vốn gen của quần thể, tức làm thay đổi tần số alen và/hoặc thành phần kiểu gen qua các thế hệ.
Có những nhân tố tiến hóa nào?
Gồm đột biến, di – nhập gen, chọn lọc tự nhiên, các yếu tố ngẫu nhiên và giao phối không ngẫu nhiên.
Giao phối ngẫu nhiên có phải nhân tố tiến hóa không?
Không. Giao phối ngẫu nhiên không làm đổi tần số alen hay thành phần kiểu gen của quần thể, chỉ giúp quần thể đạt trạng thái cân bằng di truyền.
Nhân tố tiến hóa nào làm quần thể biến đổi có hướng?
Chỉ chọn lọc tự nhiên. Đột biến, di – nhập gen và yếu tố ngẫu nhiên đều tác động vô hướng.