Trả lời nhanh
Virus là dạng sống đơn giản, chưa có cấu tạo tế bào, kích thước siêu hiển vi, bắt buộc kí sinh bên trong tế bào vật chủ; khi ra ngoài tế bào, virus tồn tại như vật không sống. Virus gồm vỏ protein và lõi chứa vật chất di truyền (một số có thêm vỏ ngoài), có ba dạng: xoắn, khối, hỗn hợp. Virus vừa có ích (vaccine, thuốc trừ sâu sinh học) vừa gây bệnh truyền nhiễm.
1. Đặc điểm của virus
1.1. Virus là gì?
Virus là dạng sống có cấu tạo rất đơn giản, chưa có cấu tạo tế bào. Chúng nhỏ đến mức chỉ quan sát được bằng kính hiển vi điện tử (kích thước thường tính bằng nanomét, 1 nm = 10-9 m), nên gọi là kích thước siêu hiển vi.
Điểm đặc biệt: virus sống kí sinh nội bào bắt buộc. Nghĩa là chỉ khi nằm trong tế bào vật chủ, virus mới nhân lên được. Khi ra khỏi tế bào vật chủ, virus không trao đổi chất, không sinh sản – tồn tại như một vật không sống.
Vì sao phải kí sinh bắt buộc? Vì virus chưa có tế bào nên không có bộ máy tự tổng hợp chất cho mình. Chúng phải “mượn” nguyên liệu và năng lượng của tế bào vật chủ để tạo ra virus mới.
1.2. Cấu tạo của virus
Virus có cấu tạo gồm hai phần chính, ngoài ra một số loại có thêm lớp thứ ba:
- Lõi: chứa vật chất di truyền (DNA hoặc RNA).
- Vỏ protein: bao quanh, bảo vệ lõi.
- Vỏ ngoài: chỉ có ở một số virus (ví dụ virus cúm, virus corona), bao ngoài vỏ protein.
1.3. Hình dạng của virus
| Dạng | Ví dụ thường gặp |
|---|---|
| Dạng xoắn | Virus khảm thuốc lá, virus dại |
| Dạng khối | Virus cúm, virus corona, HIV, virus viêm kết mạc |
| Dạng hỗn hợp | Thực khuẩn thể (phage): đầu dạng khối, đuôi dạng xoắn |
Mẹo nhớ: “Hỗn hợp” = có cả hai hình dạng trên một virus. Chỉ có phage – virus kí sinh trong vi khuẩn – là ví dụ cần nhớ ở mức bài này.
1.4. Virus nhân lên như thế nào? (mở rộng)
Phần này giúp hiểu vì sao virus gây bệnh, không bắt buộc ghi nhớ chi tiết:
- Virus bám lên bề mặt tế bào vật chủ.
- Virus đưa vật chất di truyền vào trong tế bào.
- Tế bào bị “điều khiển” để tạo ra nhiều thành phần của virus.
- Các thành phần được lắp ráp thành virus mới.
- Virus mới thoát ra, thường làm tế bào bị tổn thương hoặc chết rồi đi xâm nhập tế bào khác.
2. Vai trò của virus
2.1. Lợi ích
- Nghiên cứu khoa học: virus có cấu tạo đơn giản nên được dùng để tìm hiểu về vật chất di truyền, sự sống ở mức phân tử.
- Sản xuất chế phẩm sinh học: ví dụ vaccine (làm từ virus đã bị làm yếu hoặc bất hoạt, giúp cơ thể tạo khả năng chống lại virus gây bệnh).
- Nông nghiệp: một số virus chỉ gây bệnh cho sâu hại, được dùng làm thuốc trừ sâu sinh học, ít độc với con người và môi trường.
Lưu ý: kháng sinh không phải sản phẩm từ virus và cũng không diệt được virus. Kháng sinh tác động lên vi khuẩn.
2.2. Tác hại
Virus gây nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở người, động vật, thực vật. Ví dụ ở người: cúm, sởi, thủy đậu, sốt xuất huyết, viêm gan B, bại liệt, dại, HIV/AIDS, COVID-19 (do virus SARS-CoV-2, gây bệnh viêm đường hô hấp cấp). Ở thực vật: bệnh khảm lá thuốc lá, làm giảm năng suất cây trồng.
2.3. Con đường lây truyền
| Con đường | Ví dụ minh hoạ |
|---|---|
| Đường hô hấp | Ho, hắt hơi, nói chuyện gần (cúm, COVID-19) |
| Đường máu | Dùng chung bơm kim tiêm, xăm mình dụng cụ không sạch (HIV, viêm gan B); muỗi đốt truyền virus sốt xuất huyết |
| Tiếp xúc trực tiếp | Chạm vào dịch tiết, vết loét của người bệnh |
| Từ mẹ sang con | Trong thai kì hoặc khi sinh |
Ở mức chương trình lớp 6, bốn con đường trên là kiến thức cần nhớ. (Ở các lớp trên em sẽ biết thêm một số virus còn lây qua đường tiêu hoá, nhưng trong bài này đề thường không xét tới.)
2.4. Cách phòng bệnh do virus
- Tiêm vaccine đầy đủ – biện pháp hiệu quả nhất.
- Đeo khẩu trang nơi đông người hoặc khi có dịch, rửa tay bằng xà phòng.
- Diệt muỗi, tránh muỗi đốt (sốt xuất huyết).
- Không dùng chung kim tiêm, dao cạo, bàn chải đánh răng.
- Thực hiện hướng dẫn phòng, chống dịch của cơ quan y tế; cách li khi mắc bệnh truyền nhiễm.
3. Sơ đồ ghi nhớ nhanh
- Virus = chưa có tế bào → kí sinh bắt buộc → ngoài tế bào là vật không sống.
- Cấu tạo = lõi + vỏ protein (+ vỏ ngoài ở một số loại).
- Hình dạng = xoắn – khối – hỗn hợp.
- Vai trò = có ích (nghiên cứu, vaccine, thuốc trừ sâu sinh học) và có hại (bệnh truyền nhiễm).
4. Những lỗi sai thường gặp
- Cho rằng virus là sinh vật đơn bào như vi khuẩn. Sai: virus chưa có cấu tạo tế bào.
- Nghĩ kháng sinh chữa được cúm, COVID-19. Sai: kháng sinh không có tác dụng với virus.
- Nhầm bệnh lao, tả với bệnh do virus. Lao do vi khuẩn lao gây ra.
- Nhầm vật chất di truyền nằm ở vỏ. Vỏ là protein; vật chất di truyền nằm ở lõi.
5. Ôn nhanh các câu trắc nghiệm hay gặp
| Câu hỏi | Đáp án | Vì sao |
|---|---|---|
| Virus nào có dạng hỗn hợp? | Thực khuẩn thể | Đầu dạng khối, đuôi dạng xoắn; corona và HIV dạng khối, virus dại dạng xoắn. |
| Chế phẩm nào không phải ứng dụng của virus: interferon, vaccine, phân bón, thuốc trừ sâu? | Phân bón | Virus không được dùng để sản xuất phân bón. |
| Biện pháp hữu hiệu nhất phòng bệnh do virus? | Tiêm vaccine | Cơ thể có sẵn “trí nhớ miễn dịch” trước khi virus xâm nhập. |
| SARS-CoV-2 gây bệnh gì? | Viêm đường hô hấp cấp (COVID-19) | Không phải HIV/AIDS, sốt xuất huyết hay viêm não Nhật Bản. |
| Bệnh nào không do virus? | Bệnh lao | Do vi khuẩn lao; dại, đậu mùa, sốt xuất huyết do virus. |
| Vì sao virus kí sinh nội bào bắt buộc? | Vì chưa có cấu tạo tế bào | Không tự tạo được chất và năng lượng, phải nhờ tế bào vật chủ. |
| Biểu hiện nào không phải của cúm: đau đáy mắt, nôn, chảy máu cam? | Nhóm các biểu hiện này | Chúng thường gặp ở sốt xuất huyết; cúm hay có sốt, đau đầu, sổ mũi. |
6. Bài luyện tập tự kiểm tra
Câu 1. Điền vào chỗ trống: Virus gồm phần … chứa vật chất di truyền và lớp vỏ làm bằng … .
Đáp án: lõi; protein.
Câu 2. Bạn An bị cúm và tự mua kháng sinh uống. Cách làm này có hợp lí không? Vì sao?
Đáp án: Không hợp lí. Cúm do virus; kháng sinh tác động lên vi khuẩn, không diệt được virus. Cần nghỉ ngơi, theo dõi và dùng thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Câu 3. Xếp các virus sau vào dạng thích hợp: virus khảm thuốc lá, virus cúm, phage.
Đáp án: Khảm thuốc lá – dạng xoắn; cúm – dạng khối; phage – dạng hỗn hợp.
Câu 4. Một hạt virus nằm trên mặt bàn, không gặp tế bào vật chủ. Nó có sinh sản được không?
Đáp án: Không. Ngoài tế bào vật chủ, virus tồn tại như vật không sống, không trao đổi chất, không nhân lên.
Câu 5. Kể ba việc em có thể làm để giảm nguy cơ mắc sốt xuất huyết.
Đáp án gợi ý: Đậy kín dụng cụ chứa nước, loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng; ngủ màn, dùng biện pháp chống muỗi; phối hợp phun/diệt lăng quăng theo hướng dẫn của y tế địa phương.
Xem thêm các bài liên quan
- Giải SGK KHTN 6 Bài 24: Virus
- SBT KHTN 6 Bài 24: Virus
- 10 câu trắc nghiệm KHTN 6 Bài 24: Virus
- Lý thuyết Bài 23: Thực hành xây dựng khóa lưỡng phân
- Lý thuyết Bài 25: Vi khuẩn
- Tổng hợp lý thuyết KHTN 6 Chân trời sáng tạo
Câu hỏi thường gặp
Virus có phải là sinh vật không?
Virus là dạng sống đơn giản nhưng chưa có cấu tạo tế bào. Chúng chỉ nhân lên khi kí sinh trong tế bào vật chủ; ngoài tế bào, virus tồn tại như vật không sống.
Virus có mấy dạng hình thái?
Có ba dạng chính: dạng xoắn (virus khảm thuốc lá, virus dại), dạng khối (virus cúm, corona, HIV) và dạng hỗn hợp (thực khuẩn thể).
Vì sao kháng sinh không chữa được bệnh do virus?
Kháng sinh được dùng để tác động lên vi khuẩn. Virus chưa có cấu tạo tế bào và nhân lên bên trong tế bào vật chủ nên kháng sinh không diệt được virus.
Biện pháp tốt nhất để phòng bệnh do virus là gì?
Tiêm vaccine đầy đủ là biện pháp hiệu quả nhất. Bên cạnh đó cần đeo khẩu trang, rửa tay, diệt muỗi, không dùng chung kim tiêm và làm theo hướng dẫn của y tế.