Trả lời nhanh
Đáp án đúng là phương án A. Làm biến đổi kiểu hình mà không làm biến đổi kiểu gen. Thường biến là sự biến đổi kiểu hình của cùng một kiểu gen khi môi trường thay đổi. Vật chất di truyền (ADN, NST) vẫn giữ nguyên nên thường biến thường không di truyền cho đời sau.
Thường biến là gì?
Thường biến là những biến đổi ở kiểu hình của cùng một kiểu gen, phát sinh trong đời cá thể dưới tác động trực tiếp của môi trường (nhiệt độ, ánh sáng, dinh dưỡng, độ pH, chế độ chăm sóc…).
Điểm mấu chốt: kiểu gen không đổi, chỉ có biểu hiện ra bên ngoài (kiểu hình) là thay đổi. Vì vậy thường biến còn gọi là biến dị không di truyền hay sự “mềm dẻo kiểu hình”.
Đặc điểm của thường biến
- Không làm biến đổi kiểu gen (không đổi ADN, NST), chỉ biến đổi kiểu hình.
- Xảy ra đồng loạt, theo hướng xác định ở nhiều cá thể có cùng kiểu gen khi cùng sống trong một điều kiện môi trường.
- Thường có lợi, giúp sinh vật thích nghi kịp thời với môi trường.
- Không di truyền được (vì không do biến đổi vật chất di truyền), nên không là nguyên liệu cho tiến hoá.
- Có thể phát sinh và mất đi khi môi trường thay đổi, nằm trong giới hạn gọi là mức phản ứng của kiểu gen.
Vì sao chọn A và loại các phát biểu sai?
Trang gốc chỉ cho biết rõ phương án A. Khi gặp câu hỏi dạng này, các phương án nhiễu thường là những ý ngược lại với bảng trên. Em dùng cách loại trừ sau:
| Phát biểu thường gặp | Đúng/Sai | Lý do |
|---|---|---|
| Làm biến đổi kiểu hình, không biến đổi kiểu gen | Đúng | Đúng định nghĩa thường biến. |
| Làm biến đổi kiểu gen và kiểu hình | Sai | Đó là đặc điểm của đột biến. |
| Biến đổi riêng lẻ, ngẫu nhiên, vô hướng ở từng cá thể | Sai | Thường biến xảy ra đồng loạt, có hướng; còn đột biến mới riêng lẻ, vô hướng. |
| Di truyền được cho đời sau | Sai | Vật chất di truyền không đổi nên không truyền lại. |
| Luôn có hại cho sinh vật | Sai | Thường biến chủ yếu giúp sinh vật thích nghi. |
Ví dụ minh hoạ
- Hoa cẩm tú cầu: cùng một kiểu gen, trồng trong đất chua hoa thiên về màu xanh, đất kiềm hoa thiên về màu hồng.
- Thỏ Himalaya: lông trắng toàn thân nhưng các vùng đầu mút (tai, đuôi, chân, mõm) có lông đen vì nhiệt độ thấp hơn. Nếu buộc cục nước đá lên vùng lưng đã cạo lông, lông mọc lại có màu đen.
- Cây rau mác: lá chìm dưới nước dài và mỏng, lá nổi trên mặt nước hình mũi mác.
- Cùng một giống lúa: trồng ở ruộng nhiều phân, chăm tốt thì nhiều hạt, ruộng bạc màu thì ít hạt hơn.
Phân biệt thường biến với đột biến
| Tiêu chí | Thường biến | Đột biến |
|---|---|---|
| Vật chất di truyền | Không biến đổi | Biến đổi (gen hoặc NST) |
| Tính chất biểu hiện | Đồng loạt, theo hướng xác định | Riêng lẻ, ngẫu nhiên, vô hướng |
| Di truyền | Không di truyền | Di truyền (nếu xảy ra ở tế bào sinh sản) |
| Ý nghĩa | Giúp thích nghi với môi trường | Nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống |
Mẹo nhớ: thấy “kiểu gen không đổi” hoặc “do môi trường, không di truyền” → nghĩ ngay đến thường biến.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “thích nghi” với “di truyền”: thường biến giúp cơ thể thích nghi trong đời cá thể nhưng không truyền cho con.
- Nhầm mọi biến đổi kiểu hình là đột biến. Chỉ biến đổi kiểu hình do biến đổi vật chất di truyền mới là đột biến.
- Quên rằng mức phản ứng do kiểu gen quy định: thường biến chỉ xảy ra trong giới hạn của mức phản ứng.
Bài luyện tập
- Hai cây có cùng kiểu gen, một cây trồng nơi nắng đầy đủ, một cây trồng nơi râm nên lá có màu sắc và kích thước khác nhau. Đây là hiện tượng gì?
Đáp án: Thường biến, vì cùng kiểu gen nhưng kiểu hình khác do ánh sáng. - Một con ruồi giấm xuất hiện mắt trắng, dòng con sinh ra vẫn mắt trắng. Đây là thường biến hay đột biến?
Đáp án: Đột biến, vì biến đổi riêng lẻ và di truyền được. - Vì sao người nông dân vẫn phải chăm bón tốt dù đã chọn giống năng suất cao?
Đáp án: Năng suất là kiểu hình chịu ảnh hưởng của cả giống (kiểu gen) lẫn kĩ thuật chăm sóc (môi trường); kiểu gen chỉ quy định mức phản ứng, chăm sóc tốt mới giúp đạt giới hạn cao của mức phản ứng.
Câu hỏi thường gặp
Thường biến có di truyền được không?
Thường biến không di truyền được vì chỉ làm biến đổi kiểu hình, còn kiểu gen (vật chất di truyền) không thay đổi.
Thường biến có phải là nguyên liệu của tiến hoá không?
Không. Nguyên liệu của tiến hoá là các biến dị di truyền như đột biến và biến dị tổ hợp, còn thường biến không di truyền nên không là nguyên liệu tiến hoá.
Mức phản ứng liên quan gì đến thường biến?
Mức phản ứng là tập hợp các kiểu hình của một kiểu gen ứng với các điều kiện môi trường khác nhau. Thường biến là sự biểu hiện kiểu hình trong giới hạn mức phản ứng đó.
Làm sao phân biệt nhanh thường biến và đột biến?
Xem kiểu gen có đổi hay không: kiểu gen không đổi, biến đổi đồng loạt theo hướng xác định do môi trường là thường biến; kiểu gen đổi, xuất hiện riêng lẻ, vô hướng và di truyền được là đột biến.