Trả lời nhanh
Văn minh là trạng thái phát triển cao của xã hội loài người, xuất hiện khi xã hội đã có nhà nước, chữ viết, đô thị, phân công lao động và luật pháp. Văn minh bao gồm toàn bộ thành tựu vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử, thể hiện trình độ tổ chức xã hội và trình độ sáng tạo của một cộng đồng.
1. Văn minh là gì? Cách hiểu cần nhớ
Trong tiếng Hán – Việt, “văn” là vẻ đẹp, là điều tốt đẹp; “minh” là sáng. “Văn minh” hiểu nôm na là sự sáng sủa, tiến bộ của đời sống con người. Từ “civilization” trong tiếng Anh bắt nguồn từ chữ La-tinh civitas, nghĩa là thành thị, thành phố, cho thấy văn minh gắn chặt với đời sống đô thị.
Trong môn Lịch sử, em cần nắm văn minh theo ba ý:
- Là một giai đoạn phát triển: xã hội đã vượt qua thời nguyên thuỷ, bước vào xã hội có giai cấp và nhà nước.
- Là tổng thể thành tựu: gồm cả giá trị vật chất (công cụ, nhà cửa, công trình, kĩ thuật) lẫn giá trị tinh thần (chữ viết, văn học, tôn giáo, khoa học, nghệ thuật, pháp luật).
- Là kết quả sáng tạo qua thời gian: các giá trị ấy được tích luỹ, kế thừa và truyền lại cho đời sau.
2. Những tiêu chí thường dùng để nhận biết một nền văn minh
| Tiêu chí | Biểu hiện |
|---|---|
| Nhà nước | Có bộ máy cai quản, có vua hoặc người đứng đầu, có luật lệ |
| Chữ viết | Ghi chép, lưu giữ tri thức (chữ tượng hình, chữ hình nêm, chữ cái…) |
| Đô thị | Có thành thị, trung tâm buôn bán, chính trị, tôn giáo |
| Kinh tế và phân công lao động | Nông nghiệp phát triển, có thủ công nghiệp và thương mại, dùng công cụ kim loại |
| Thành tựu văn hoá – khoa học | Lịch, toán, kiến trúc, văn học, tôn giáo, nghệ thuật… |
Không phải nền văn minh nào cũng có đủ mọi tiêu chí theo cùng một cách. Tuy nhiên nhà nước, chữ viết và đô thị là ba dấu hiệu được nhắc đến nhiều nhất.
3. Phân biệt văn minh và văn hoá
Đây là chỗ học sinh hay lẫn nhất. Hai khái niệm có phần giao thoa nhưng không đồng nhất.
| Văn hoá | Văn minh | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Có từ khi con người xuất hiện, kể cả thời nguyên thuỷ | Chỉ có khi xã hội đạt đến trình độ nhất định (có nhà nước, chữ viết, đô thị) |
| Nội dung nhấn mạnh | Giá trị, lối sống, phong tục, bản sắc của từng cộng đồng | Trình độ phát triển chung của xã hội |
| Phạm vi | Thường gắn với từng dân tộc, vùng miền | Thường bao trùm một khu vực rộng, nhiều tộc người |
Mẹo nhớ: văn hoá là “bản sắc”, văn minh là “trình độ”. Người nguyên thuỷ đã có văn hoá (vẽ hang động, chôn cất người chết) nhưng chưa có văn minh theo nghĩa lịch sử.
4. Ví dụ các nền văn minh
- Phương Đông cổ đại: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc – thường hình thành bên các dòng sông lớn như sông Nile, sông Ấn, sông Hằng, Hoàng Hà, Trường Giang.
- Phương Tây cổ đại: Hy Lạp và La Mã, phát triển trên vùng bờ biển Địa Trung Hải.
- Việt Nam: văn minh sông Hồng thời Văn Lang – Âu Lạc, gắn với văn hoá Đông Sơn và nghề trồng lúa nước.
5. Mẫu trình bày ngắn gọn (để chép vào bài làm)
“Văn minh là trạng thái phát triển cao của xã hội loài người, gắn với sự xuất hiện của nhà nước, chữ viết, đô thị và sự phân công lao động. Văn minh bao gồm toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử, phản ánh trình độ phát triển của một cộng đồng.”
6. Lỗi sai thường gặp
- Đồng nhất hoàn toàn văn minh với văn hoá, hoặc cho rằng xã hội nguyên thuỷ đã có “văn minh”.
- Chỉ kể thành tựu vật chất mà quên thành tựu tinh thần (hoặc ngược lại).
- Hiểu “văn minh” là “lịch sự, có giáo dục” trong giao tiếp hằng ngày. Trong Lịch sử, đây là khái niệm chỉ trình độ phát triển của xã hội.
7. Luyện tập
- Nêu ba dấu hiệu chính cho thấy một cộng đồng đã bước vào thời kì văn minh.
Đáp án: có nhà nước; có chữ viết; có đô thị (có thể thêm phân công lao động, luật pháp). - Vì sao nhiều nền văn minh cổ đại phương Đông hình thành ở lưu vực các dòng sông lớn?
Đáp án gợi ý: đất phù sa màu mỡ, nguồn nước dồi dào thuận lợi trồng trọt, tạo lương thực dư thừa, thúc đẩy phân công lao động, hình thành nhà nước; sông cũng là đường giao thông. - Người nguyên thuỷ vẽ tranh trong hang động. Đó là văn hoá hay văn minh?
Đáp án: là biểu hiện của văn hoá, vì lúc đó chưa có nhà nước, chữ viết và đô thị nên chưa gọi là văn minh theo nghĩa lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Khái niệm văn minh trong Lịch sử được hiểu thế nào?
Văn minh là trạng thái phát triển cao của xã hội loài người, khi đã có nhà nước, chữ viết, đô thị, phân công lao động, cùng các thành tựu vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra.
Văn hoá và văn minh khác nhau ở điểm nào?
Văn hoá có từ khi con người xuất hiện và nhấn mạnh bản sắc, lối sống của từng cộng đồng. Văn minh chỉ xuất hiện khi xã hội đạt trình độ nhất định, nhấn mạnh trình độ phát triển chung.
Dấu hiệu nào cho biết một xã hội đã bước vào văn minh?
Thường là sự xuất hiện của nhà nước, chữ viết và đô thị, kèm theo phân công lao động, công cụ kim loại và các thành tựu về khoa học, nghệ thuật.
Kể tên một số nền văn minh cổ đại tiêu biểu?
Phương Đông có Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc; phương Tây có Hy Lạp, La Mã; ở Việt Nam có văn minh sông Hồng thời Văn Lang – Âu Lạc.