Nền văn minh nào ở phương Đông tồn tại liên tục lâu đời nhất, ảnh hưởng sâu sắc?

Vì sao nói văn minh Trung Hoa tồn tại liên tục?

“Liên tục” ở đây không có nghĩa là không có biến động. Trung Hoa từng có loạn lạc, bị người Mông Cổ và người Mãn Châu cai trị. Nhưng chữ viết, hệ tư tưởng và mô hình nhà nước vẫn được kế thừa qua các triều đại, nên nền văn minh không bị thay thế bằng một nền văn minh khác.

• Chữ viết: chữ Hán có nguồn gốc từ chữ khắc trên mai rùa, xương thú (giáp cốt văn) thời nhà Thương. Chữ Hán biến đổi dần về hình thể nhưng không bị bỏ hẳn. Ngày nay người Trung Quốc vẫn dùng chữ Hán.
• Nhà nước: các triều Hạ, Thương, Chu rồi đến Tần, Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh. Năm 221 TCN, Tần Thủy Hoàng thống nhất đất nước. Từ đó mô hình quân chủ tập quyền được các triều sau kế thừa trong hơn hai nghìn năm.
• Tư tưởng: Nho giáo ra đời thời Xuân Thu và được đề cao từ thời Hán. Nho giáo cùng Đạo giáo, Pháp gia và sau này Phật giáo tạo nên nền tảng tinh thần lâu dài.

Những thành tựu và ảnh hưởng sâu sắc

Ảnh hưởng nổi bật nhất là ở khu vực Đông Á. Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam đều từng tiếp nhận chữ Hán, Nho giáo, một số phép tắc tổ chức nhà nước và khoa cử. Mỗi nước tiếp thu rồi biến đổi cho phù hợp với văn hoá riêng, chứ không sao chép nguyên vẹn. Giấy và kĩ thuật in cũng theo các thương nhân và sứ giả truyền sang Tây Á rồi châu Âu.

Loại trừ các lựa chọn dễ nhầm

• Ai Cập cổ đại: là nền văn minh rất lâu đời, nhưng bị gián đoạn. Sau khi bị La Mã sáp nhập năm 30 TCN, chữ tượng hình và tín ngưỡng cổ dần mai một.
• Lưỡng Hà: các vương quốc Su-me, Ba-bi-lon, A-xi-ri nối nhau rồi bị Ba Tư chinh phục (539 TCN). Chữ hình nêm sau đó không còn được dùng, nên văn minh này không liên tục đến nay.
• Ấn Độ cổ đại: có thành tựu lớn (Phật giáo, Hin-đu giáo, hệ số thập phân, sử thi). Nhưng văn minh sông Ấn suy tàn từ rất sớm. Lịch sử Ấn Độ lại bị nhiều lần ngoại tộc xâm nhập và chia cắt. Vì thế SGK ít khi dùng Ấn Độ làm đáp án cho cụm “liên tục lâu đời nhất”.

Lưu ý: nếu đề bài của bạn có đủ phương án A, B, C, D, hãy đối chiếu theo lập luận trên. Với các câu hỏi dạng này, văn minh Trung Hoa là lựa chọn phù hợp nhất khi các phương án gồm Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ và Trung Hoa.

Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp

• Mẹo nhớ: hãy nhớ “chữ – nước – thuyết”. Chữ Hán, nhà nước tập quyền, thuyết Nho giáo đều được kế thừa liên tục. Chữ tượng hình Ai Cập và chữ hình nêm Lưỡng Hà thì đã mất.
• Lỗi 1: chọn Ai Cập vì “cổ nhất”. Cổ nhất không đồng nghĩa với liên tục.
• Lỗi 2: nghĩ rằng liên tục là không bị ngoại tộc cai trị. Thực tế Trung Hoa vẫn bị cai trị nhưng văn hoá được giữ và thậm chí đồng hoá lại những người cai trị.

Bài luyện tập

1. Kể tên hai yếu tố chứng tỏ văn minh Trung Hoa phát triển liên tục.
   Đáp án gợi ý: chữ Hán được dùng từ thời Thương đến nay; mô hình nhà nước quân chủ tập quyền từ Tần được các triều sau kế thừa (hoặc Nho giáo được duy trì).
2. Vì sao không chọn Lưỡng Hà làm đáp án?
   Đáp án gợi ý: văn minh Lưỡng Hà bị Ba Tư chinh phục, chữ hình nêm biến mất nên bị gián đoạn.
3. Nêu hai quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn minh Trung Hoa.
   Đáp án gợi ý: Việt Nam, Nhật Bản (hoặc Triều Tiên).