Trả lời nhanh
Để biết một chủ thể thực hiện đúng hay không đúng pháp luật, em so sánh hành vi với quy định: làm điều pháp luật cho phép, làm điều pháp luật bắt buộc, không làm điều pháp luật cấm, và cơ quan có thẩm quyền ra quyết định đúng thẩm quyền, trình tự thì là đúng. Trái với một trong các yêu cầu đó là thực hiện không đúng pháp luật.
Đây là dạng câu hỏi nhận diện tình huống ở bài “Thực hiện pháp luật” (GDCD 12). Đề thường nêu vài trường hợp cụ thể rồi yêu cầu em nhận xét từng chủ thể. Vì mỗi sách, mỗi đề có tình huống khác nhau, bài này hướng dẫn phương pháp chung và phân tích các ví dụ tự đặt để em áp dụng cho bất kỳ đề nào.
Nhắc lại 4 hình thức thực hiện pháp luật
| Hình thức | Nội dung | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|
| Sử dụng pháp luật | Cá nhân, tổ chức dùng quyền của mình, làm điều pháp luật cho phép | “có quyền”, “được phép”, tự lựa chọn làm hay không |
| Thi hành (chấp hành) pháp luật | Chủ động làm điều pháp luật quy định phải làm | “nghĩa vụ”, “phải làm”, hành động tích cực |
| Tuân thủ pháp luật | Kiềm chế, không làm điều pháp luật cấm | “cấm”, “không được”, hành vi tiêu cực theo nghĩa là không làm |
| Áp dụng pháp luật | Cơ quan, người có thẩm quyền ra quyết định theo quy định | chủ thể là cơ quan nhà nước, công chức; có quyết định, xử phạt, cấp giấy phép |
Mẹo nhớ: Sử dụng = quyền; Thi hành = làm; Tuân thủ = không làm; Áp dụng = nhà nước quyết định.
Ba bước trả lời một tình huống
- Xác định chủ thể: cá nhân hay cơ quan? Có đủ độ tuổi, năng lực trách nhiệm pháp lý không?
- Xác định hành vi: chủ thể đã làm gì, làm trong hoàn cảnh nào?
- Đối chiếu quy định: hành vi đó pháp luật cho phép, bắt buộc hay cấm? Kết luận đúng/không đúng và gọi tên hình thức.
Phân tích các tình huống ví dụ
Các tình huống dưới đây do chúng tôi tự đặt để luyện tập, không phải nguyên văn đề của em.
Tình huống 1: Anh A mở quán cà phê
Anh A đăng ký kinh doanh, kê khai và nộp thuế đầy đủ. Kết luận: thực hiện đúng. Việc mở quán là sử dụng pháp luật (quyền tự do kinh doanh); việc nộp thuế là thi hành pháp luật (nghĩa vụ).
Tình huống 2: Bạn B dừng xe khi đèn đỏ
Bạn B đi xe đạp điện, gặp đèn đỏ liền dừng sau vạch dù đường vắng. Kết luận: đúng, thuộc hình thức tuân thủ hoặc thi hành pháp luật tuỳ cách đề phân loại (tín hiệu đèn đỏ vừa là quy định phải dừng, vừa là việc không được đi tiếp). Em nên lập luận theo cách của sách đang học.
Tình huống 3: Bạn C 15 tuổi lái xe máy dung tích trên 50 cm³
Kết luận: không đúng. Độ tuổi tối thiểu để điều khiển mô tô dung tích trên 50 cm³ là 18 tuổi, nên bạn C làm điều pháp luật cấm – không tuân thủ pháp luật.
Tình huống 4: Ông D đi bầu cử
Ông D đủ 18 tuổi, đến điểm bỏ phiếu đúng ngày bầu cử và tự mình bỏ phiếu. Kết luận: đúng, là sử dụng pháp luật (quyền bầu cử). Lưu ý: bầu cử vừa là quyền, vừa là trách nhiệm công dân, nhưng đề thường xếp vào sử dụng quyền.
Tình huống 5: Chủ tịch UBND xã xử phạt vượt thẩm quyền
Một chủ tịch xã ra quyết định phạt hành chính với mức vượt khung mà mình được phép áp dụng. Kết luận: không đúng. Đây là áp dụng pháp luật sai thẩm quyền; quyết định có thể bị huỷ và người ra quyết định phải chịu trách nhiệm.
Tình huống 6: Công ty E xả nước thải chưa xử lý ra sông
Kết luận: không đúng. Pháp luật bảo vệ môi trường cấm xả thải vượt quy chuẩn, công ty không tuân thủ và còn không thi hành nghĩa vụ xử lý chất thải trước khi xả.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm tuân thủ với thi hành: hãy hỏi “pháp luật cấm hay pháp luật bắt buộc làm?”.
- Cho rằng chỉ cơ quan nhà nước mới “áp dụng”: đúng, nhưng cá nhân tự xử lý việc của mình thì không phải áp dụng pháp luật.
- Kết luận “đúng” chỉ vì mục đích tốt: hành vi tốt nhưng sai quy định (như tự ý bắt người nghi trộm để “giúp công an”) vẫn là không đúng pháp luật.
- Bỏ qua độ tuổi, năng lực: chủ thể chưa đủ điều kiện thì hành vi có thể không hợp pháp.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Chị M bị mất sổ đỏ, làm đơn đề nghị UBND cấp có thẩm quyền cấp lại theo đúng hồ sơ quy định. Chị M thực hiện đúng hay không? Theo hình thức nào?
Đáp án: Đúng. Chị M sử dụng pháp luật (thực hiện quyền đề nghị cấp lại giấy chứng nhận). Còn việc cơ quan xem xét, cấp lại là áp dụng pháp luật.
Bài 2. Bạn T biết bạn mình tàng trữ pháo nổ nhưng sợ mất bạn nên không báo, còn nói sẽ “giữ bí mật”. Em nhận xét hành vi của T.
Đáp án: Không đúng tinh thần pháp luật. Pháp luật cấm tàng trữ trái phép pháo nổ, và công dân có trách nhiệm tố giác hành vi vi phạm khi cần. T nên khuyên bạn và báo cho thầy cô, gia đình hoặc cơ quan chức năng.
Bài 3. Một người lao động ký hợp đồng và đi làm đúng giờ, đúng nội quy. Họ thực hiện pháp luật theo hình thức nào?
Đáp án: Chủ yếu là thi hành pháp luật (thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, nội quy hợp pháp); việc ký hợp đồng lao động là sử dụng pháp luật.
Cách trình bày để được điểm tối đa
Mỗi tình huống nên viết theo mẫu: “Chủ thể … thực hiện (đúng/không đúng) pháp luật vì … Đây là hình thức … pháp luật.” Câu lý do phải nhắc được quy định hoặc nguyên tắc pháp luật liên quan, không chỉ nêu cảm nhận.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tuân thủ pháp luật và thi hành pháp luật?
Tuân thủ là không làm điều pháp luật cấm (ví dụ không xả thải trái phép); thi hành là chủ động làm điều pháp luật bắt buộc (ví dụ nộp thuế, đóng bảo hiểm).
Khi nào là áp dụng pháp luật?
Khi cơ quan hoặc người có thẩm quyền căn cứ vào pháp luật để ra quyết định cụ thể như xử phạt, cấp giấy phép, giải quyết khiếu nại, và phải đúng thẩm quyền, trình tự.
Hành vi có mục đích tốt nhưng trái quy định có là thực hiện đúng pháp luật không?
Không. Đúng hay không do hành vi có phù hợp quy định của pháp luật hay không, không chỉ dựa vào mục đích của người thực hiện.
Đề bài có tình huống khác thì làm thế nào?
Áp dụng ba bước: xác định chủ thể, xác định hành vi, đối chiếu với quy định rồi kết luận đúng hay không và gọi tên hình thức thực hiện pháp luật.