Trả lời nhanh
Khí hậu nước ta là khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, với bốn đặc điểm chính: (1) nóng quanh năm, nhiệt độ trung bình năm trên 21°C; (2) ẩm và mưa nhiều, lượng mưa 1500–2000 mm/năm, độ ẩm trên 80%; (3) chịu ảnh hưởng của gió mùa nên có hai mùa gió, mùa mưa và mùa khô; (4) phân hoá đa dạng theo không gian, thời gian và diễn biến thất thường.
Vì sao khí hậu nước ta là nhiệt đới gió mùa?
Có ba nhân tố chính tạo nên đặc điểm này. Thứ nhất là vị trí địa lí: nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến Bắc bán cầu, quanh năm nhận lượng bức xạ Mặt Trời lớn. Thứ hai là nằm ở rìa phía đông bán đảo Đông Dương, tiếp giáp Biển Đông nên khối khí mang nhiều hơi ẩm. Thứ ba là nằm trong khu vực châu Á gió mùa, nơi hướng gió đổi theo mùa.
Các đặc điểm cơ bản của khí hậu nhiệt đới gió mùa ở nước ta
1. Tính chất nhiệt đới: nóng quanh năm
- Nhiệt độ trung bình năm của hầu hết cả nước trên 21°C (tăng dần từ Bắc vào Nam).
- Tổng bức xạ lớn, cán cân bức xạ dương quanh năm.
- Số giờ nắng cao, khoảng 1400–3000 giờ mỗi năm.
2. Tính chất ẩm: mưa nhiều, độ ẩm cao
- Lượng mưa trung bình năm khoảng 1500–2000 mm; vùng núi đón gió có thể mưa trên 3000 mm.
- Độ ẩm không khí cao, thường trên 80%.
- Cân bằng ẩm luôn dương, tức lượng mưa lớn hơn lượng bốc hơi, nên sông ngòi, cây cối phát triển tốt.
3. Tính chất gió mùa: hai mùa gió trong năm
| Nội dung | Gió mùa mùa đông | Gió mùa mùa hạ |
|---|---|---|
| Thời gian | Khoảng tháng 11 đến tháng 4 | Khoảng tháng 5 đến tháng 10 |
| Hướng gió | Đông Bắc (thổi từ cao áp Xibia) | Chủ yếu Tây Nam (từ Ấn Độ Dương); giữa mùa hạ ở miền Bắc còn có gió Đông Nam |
| Tính chất | Lạnh; đầu mùa khô, cuối mùa ẩm ở miền Bắc | Nóng, ẩm, mang mưa lớn |
| Ảnh hưởng | Miền Bắc có mùa đông lạnh; miền Nam ít chịu ảnh hưởng nên nóng quanh năm | Mùa mưa ở Bắc Bộ, Nam Bộ, Tây Nguyên; gió phơn Tây Nam khô nóng ở Bắc Trung Bộ |
Nhờ gió mùa, cùng một vĩ độ nhưng khí hậu nước ta không khô cằn như nhiều nơi khác, ví dụ vùng Tây Nam Á.
4. Tính chất đa dạng và thất thường
- Phân hoá theo Bắc – Nam: miền Bắc có mùa đông lạnh; miền Nam nóng quanh năm với hai mùa mưa – khô rõ rệt. Dãy Bạch Mã thường được xem là ranh giới khí hậu giữa hai miền.
- Phân hoá theo Đông – Tây: sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió mưa ít (ví dụ Tây Nguyên và duyên hải miền Trung có mùa mưa lệch nhau).
- Phân hoá theo độ cao: càng lên cao càng mát, hình thành các đai khí hậu núi.
- Thất thường: năm rét sớm, năm nóng muộn; bão, lũ lụt, hạn hán xảy ra với cường độ khác nhau giữa các năm.
Ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống
- Thuận lợi: nhiệt – ẩm dồi dào giúp cây trồng sinh trưởng nhanh, có thể trồng nhiều vụ, đa dạng giống cây nhiệt đới, cận nhiệt và ôn đới (ở vùng núi cao).
- Khó khăn: bão, lũ, hạn hán, rét đậm rét hại; độ ẩm cao làm nấm mốc, sâu bệnh phát triển, máy móc dễ hư hỏng, nông sản khó bảo quản.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Nóng – Ẩm – Gió mùa – Đa dạng, thất thường”. Gặp câu hỏi “nêu đặc điểm”, hãy kể đủ các ý này, mỗi ý kèm một con số.
- Lỗi 1: viết gió mùa mùa đông là gió Tây Nam. Đúng phải là gió Đông Bắc; Tây Nam là gió mùa mùa hạ.
- Lỗi 2: cho rằng cả nước đều có mùa đông lạnh. Thực tế miền Nam hầu như nóng quanh năm.
- Lỗi 3: chỉ ghi “nóng, mưa nhiều” mà bỏ qua tính chất gió mùa và tính thất thường.
Bài luyện tập
- Câu hỏi: Vì sao nước ta có lượng mưa lớn nhưng vẫn có mùa khô?
Đáp án gợi ý: Mưa lớn do khối khí ẩm từ biển và gió mùa Tây Nam mang vào. Tuy vậy mưa tập trung vào mùa hạ; mùa đông gió Đông Bắc lạnh, khô (hoặc ít ẩm) nên nhiều vùng như Nam Bộ, Tây Nguyên ít mưa, tạo thành mùa khô. - Câu hỏi: Nhờ đặc điểm nào mà nước ta có thể trồng lúa nhiều vụ trong năm?
Đáp án gợi ý: Nhờ nhiệt độ cao quanh năm, nguồn nước và độ ẩm dồi dào (tính chất nhiệt đới ẩm), nên cây sinh trưởng liên tục, đặc biệt ở miền Nam. - Câu hỏi: Nêu hai biểu hiện cho thấy khí hậu nước ta thất thường.
Đáp án gợi ý: Năm rét đậm, năm rét muộn hoặc nóng kéo dài; bão, lũ lụt và hạn hán xuất hiện không đều giữa các năm, có năm nhiều, có năm ít.
Khi trình bày bài, em nên bắt đầu bằng một câu khái quát (“Khí hậu nước ta là nhiệt đới ẩm gió mùa”), sau đó chia thành từng ý có số liệu và kết bằng ảnh hưởng thuận lợi, khó khăn. Cách viết này vừa đủ ý vừa dễ được điểm tối đa.
Câu hỏi thường gặp
Đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa ở nước ta là gì?
Là khí hậu nóng quanh năm (nhiệt độ trung bình năm trên 21°C), ẩm và mưa nhiều (1500–2000 mm/năm, độ ẩm trên 80%), chịu ảnh hưởng của gió mùa mùa đông và mùa hạ, đồng thời phân hoá đa dạng và thất thường.
Gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hạ ở nước ta khác nhau thế nào?
Gió mùa mùa đông thổi theo hướng Đông Bắc, khoảng tháng 11 đến tháng 4, mang không khí lạnh cho miền Bắc. Gió mùa mùa hạ chủ yếu hướng Tây Nam, khoảng tháng 5 đến tháng 10, nóng ẩm và gây mưa lớn.
Vì sao khí hậu nước ta đa dạng?
Do lãnh thổ kéo dài theo chiều Bắc – Nam, địa hình có nhiều núi chắn gió, độ cao khác nhau và chịu tác động của biển cùng các hướng gió mùa, nên khí hậu phân hoá theo Bắc – Nam, Đông – Tây và độ cao.
Khí hậu nhiệt đới gió mùa gây khó khăn gì cho sản xuất?
Gây ra bão, lũ lụt, hạn hán, rét đậm rét hại; độ ẩm cao làm sâu bệnh phát triển, nông sản khó bảo quản và thiết bị nhanh hư hỏng.