Trả lời nhanh
Gió phơn Tây Nam (còn gọi là gió Lào, gió Tây) thổi ở đồng bằng ven biển Trung Bộ vào đầu mùa hạ có tính chất khô và nóng. Khối khí ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương gây mưa ở sườn tây dãy Trường Sơn, rồi vượt núi xuống sườn đông, bị biến tính: mất hơi nước, nhiệt độ tăng khi hạ thấp, nên trở nên nóng và rất khô.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi quen thuộc trong Địa lí khí hậu Việt Nam: gió phơn Tây Nam thổi ở vùng đồng bằng ven biển Trung Bộ vào đầu mùa hạ có đặc điểm gì? Nếu đề cho 4 phương án, em chỉ cần chọn phương án có cụm “nóng, khô” (hoặc “khô nóng”). Các phương án chứa “lạnh” hoặc “ẩm” đều sai.
Vì sao gió phơn Tây Nam khô và nóng?
Gió phơn là hiện tượng gió biến tính khi vượt qua núi. Em theo dõi theo ba bước:
- Bước 1 – Leo núi (sườn tây, đón gió): khối khí ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương và vịnh Bengal bị núi chặn, buộc phải bốc lên cao. Càng lên cao nhiệt độ càng giảm, hơi nước ngưng tụ thành mây và gây mưa. Vì vậy sườn tây Trường Sơn và Tây Nguyên có mưa nhiều vào đầu mùa hạ.
- Bước 2 – Mất ẩm: sau khi mưa, lượng hơi nước trong khối khí còn lại rất ít.
- Bước 3 – Xuống núi (sườn đông, khuất gió): không khí khô hạ thấp, bị nén lại nên nóng lên nhanh (khoảng 1°C cho mỗi 100 m hạ xuống). Khi tới đồng bằng ven biển, gió vừa khô vừa nóng.
Tên gọi cũng có lí do: “Tây Nam” là hướng gió gốc của gió mùa mùa hạ; “gió Lào” vì gió thổi từ phía Lào sang; “gió Tây” vì thổi từ phía tây dãy Trường Sơn xuống.
Ví dụ tính nhiệt độ (số liệu tự đặt để minh hoạ)
Giả sử không khí ở chân núi phía tây có nhiệt độ 28°C, núi cao 1500 m và hơi nước bắt đầu ngưng tụ ở độ cao 500 m.
- Từ 0 lên 500 m (khí chưa bão hoà, giảm khoảng 1°C/100 m): giảm 5°C, còn 23°C.
- Từ 500 m lên 1500 m (khí đã bão hoà, giảm khoảng 0,6°C/100 m): giảm 6°C, còn 17°C.
- Xuống từ 1500 m về 0 (khí khô, tăng khoảng 1°C/100 m): tăng 15°C, lên 32°C.
Kết quả: sau khi vượt núi, không khí nóng hơn lúc ban đầu 4°C (32°C so với 28°C) và khô hơn nhiều. Đó là điều làm gió phơn khác hẳn gió thường.
Loại trừ các phương án sai
| Kiểu đáp án | Đúng/Sai | Lí do |
|---|---|---|
| Nóng, khô | Đúng | Mất hơi nước ở sườn đón gió, nóng lên khi hạ thấp ở sườn khuất gió. |
| Nóng, ẩm | Sai | Hơi nước đã rơi thành mưa ở sườn tây nên không còn ẩm. |
| Lạnh, khô hoặc lạnh, ẩm | Sai | Gió thổi vào mùa hạ và nóng lên khi xuống núi; gió lạnh là gió mùa Đông Bắc mùa đông. |
Ảnh hưởng và phạm vi
- Thời tiết khô nóng gay gắt, độ ẩm không khí thấp, nhiệt độ ban ngày có thể rất cao, dễ gây hạn hán và cháy rừng.
- Gió thường rõ nhất ở đồng bằng ven biển Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ, do dãy Trường Sơn chắn ngang hướng gió.
- Hiện tượng này tập trung vào đầu mùa hạ, khi gió mùa Tây Nam vừa hoạt động mạnh.
Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Mẹo: “Lên núi thì mưa, xuống núi thì nóng.” Sườn đón gió: mưa nhiều; sườn khuất gió: khô nóng.
- Lỗi 1: nhầm gió phơn Tây Nam với gió mùa Tây Nam. Gió mùa Tây Nam gây mưa; gió phơn là phần gió đã biến tính sau khi vượt núi.
- Lỗi 2: cho rằng gió nóng vì thổi từ vùng nóng đến. Nguyên nhân chính là quá trình biến tính khi hạ thấp xuống sườn khuất gió.
Bài luyện tập
- Vì sao sườn tây Trường Sơn mưa nhiều trong khi đồng bằng ven biển miền Trung lại khô nóng cùng thời điểm? Đáp án: sườn tây đón khối khí ẩm nên mưa; ở sườn đông gió đã mất ẩm và nóng lên khi xuống núi.
- Không khí khô hạ từ 2000 m xuống mực biển thì nhiệt độ tăng bao nhiêu (tính khoảng 1°C/100 m)? Đáp án: khoảng 20°C.
- Nêu hai tên gọi khác của gió phơn Tây Nam ở miền Trung. Đáp án: gió Lào và gió Tây.
Câu hỏi thường gặp
Gió phơn Tây Nam còn gọi là gì?
Còn gọi là gió Lào hoặc gió Tây, vì gió thổi từ phía Lào, qua dãy Trường Sơn xuống đồng bằng ven biển miền Trung.
Vì sao gió phơn Tây Nam lại nóng?
Sau khi mất hơi nước ở sườn đón gió, không khí khô hạ xuống sườn khuất gió, bị nén và nóng lên khoảng 1°C cho mỗi 100 m hạ thấp.
Gió phơn Tây Nam thổi vào thời gian nào?
Chủ yếu vào đầu mùa hạ, khi gió mùa Tây Nam hoạt động mạnh và gặp dãy Trường Sơn chắn ngang.
Gió phơn Tây Nam khác gió mùa Tây Nam thế nào?
Gió mùa Tây Nam là khối khí ẩm gây mưa. Gió phơn là phần gió đã biến tính sau khi vượt núi nên khô và nóng ở sườn khuất gió.