Trả lời nhanh
Hệ tuần hoàn kép có ở lưỡng cư, bò sát, chim và thú, tức là các động vật có xương sống hô hấp bằng phổi. Máu đi qua tim hai lần trong một vòng đầy đủ: vòng nhỏ qua phổi và vòng lớn đi nuôi cơ thể. Cá xương thông thường chỉ có tuần hoàn đơn, nên không thể nói “chỉ có ở cá”.
Tuần hoàn kép là gì?
Tuần hoàn kép có hai vòng tuần hoàn nối với nhau ở tim:
- Vòng tuần hoàn nhỏ (phổi): tim → động mạch phổi → mao mạch phổi (trao đổi khí) → tĩnh mạch phổi → tim.
- Vòng tuần hoàn lớn (cơ thể): tim → động mạch chủ → mao mạch các cơ quan → tĩnh mạch chủ → tim.
Sau khi trao đổi khí ở phổi, máu giàu O2 quay về tim và được tim bơm đi một lần nữa. Nhờ vậy máu đến cơ quan có áp lực cao, tốc độ nhanh, cung cấp đủ O2 cho động vật hoạt động mạnh.
Những nhóm động vật có tuần hoàn kép
| Nhóm | Cấu tạo tim | Máu nuôi cơ thể |
|---|---|---|
| Lưỡng cư (ếch, nhái) | 3 ngăn: 2 tâm nhĩ, 1 tâm thất | Máu pha nhiều |
| Bò sát (thằn lằn, rắn, rùa) | 3 ngăn, tâm thất có vách ngăn hụt | Máu pha ít hơn |
| Bò sát (cá sấu) | 4 ngăn, nhưng vẫn có lỗ thông giữa hai cung động mạch | Pha rất ít |
| Chim | 4 ngăn | Máu giàu O2, không pha |
| Thú (trong đó có người) | 4 ngăn | Máu giàu O2, không pha |
Mẹo nhớ: “Lên cạn, thở bằng phổi thì tuần hoàn kép”. Tim càng tách rạch ròi hai nửa thì máu càng ít bị pha, động vật càng hoạt động mạnh và hằng nhiệt tốt (chim, thú).
Vì sao cá không thuộc nhóm này?
Cá xương và cá sụn thở bằng mang. Tim cá có 2 ngăn (1 tâm nhĩ, 1 tâm thất) và chỉ bơm máu một lần: tim → mang → cơ thể → tim. Máu qua mao mạch mang rồi tiếp tục qua mao mạch cơ quan mà không trở về tim giữa chừng, nên áp lực giảm mạnh và máu chảy chậm. Đây là tuần hoàn đơn.
Trường hợp đặc biệt: cá phổi (cá có thêm phổi) có vách ngăn một phần ở tim và có đường máu riêng đến phổi. Đó là tuần hoàn kép sơ khai, chuyển tiếp giữa cá và lưỡng cư. Ở mức chương trình phổ thông, vẫn xếp cá nói chung vào tuần hoàn đơn.
Còn các động vật không xương sống?
- Côn trùng, đa số thân mềm (ốc, trai): hệ tuần hoàn hở, máu chảy trong khoang cơ thể.
- Giun đốt, mực, bạch tuộc: hệ tuần hoàn kín nhưng đây là tuần hoàn đơn, không gọi là tuần hoàn kép vì không có vòng phổi riêng.
Vì thế “kép” là khái niệm gắn với động vật có xương sống có phổi, đừng nhầm “kín” với “kép”.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “tuần hoàn kín” với “tuần hoàn kép”. Kín/hở nói về máu có chảy trong mạch hay không. Đơn/kép nói về số vòng máu đi qua tim.
- Cho rằng tim 3 ngăn thì không phải tuần hoàn kép. Thực tế lưỡng cư và bò sát vẫn có hai vòng, chỉ là máu bị pha.
- Cho rằng cá có tuần hoàn kép vì cũng có “hai ngăn tim”. Hai ngăn là một nhĩ và một thất, máu chỉ đi một vòng.
Bài luyện tập
- Động vật nào sau đây có tuần hoàn kép: cá chép, ếch đồng, châu chấu, chim bồ câu?
Đáp án: ếch đồng và chim bồ câu. Cá chép có tuần hoàn đơn, châu chấu có tuần hoàn hở. - Vì sao máu ở tim ếch là máu pha còn ở tim chim thì không?
Đáp án: tim ếch có một tâm thất duy nhất, máu giàu O2 và máu nghèo O2 trộn ở đó. Tim chim có 4 ngăn, hai nửa tim tách biệt hoàn toàn. - Nêu một điểm khác nhau giữa tuần hoàn đơn của cá và tuần hoàn kép của thú.
Đáp án: ở cá, máu qua tim một lần trong một vòng và áp lực thấp. Ở thú, máu qua tim hai lần, được tim tăng áp trước khi đi nuôi cơ thể nên áp lực cao, tốc độ nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Hệ tuần hoàn kép có ở những động vật nào?
Có ở lưỡng cư, bò sát, chim và thú, tức là các động vật có xương sống hô hấp bằng phổi.
Cá có hệ tuần hoàn kép không?
Không. Cá thường có tuần hoàn đơn với tim 2 ngăn. Riêng cá phổi có tuần hoàn kép sơ khai.
Tim 3 ngăn của lưỡng cư có phải tuần hoàn kép không?
Có. Lưỡng cư vẫn có vòng nhỏ qua phổi và da, cùng vòng lớn đi nuôi cơ thể, nhưng máu bị pha ở tâm thất.
Tuần hoàn kín có phải tuần hoàn kép không?
Không. Tuần hoàn kín nói về việc máu chảy trong mạch kín, còn tuần hoàn kép nói về việc máu đi qua tim hai lần trong một chu trình.