Trả lời nhanh
Hiện tượng tạo núi do nội lực gây ra. Khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, lớp đá ở vùng tiếp xúc bị nén ép, uốn thành nếp rồi trồi lên cao tạo thành núi uốn nếp. Ngoài ra, macma phun trào ra mặt đất, nguội đi và chồng chất qua nhiều lần cũng tạo nên núi lửa.
Hiện tượng tạo núi là gì?
Hiện tượng tạo núi là quá trình làm cho một khu vực của vỏ Trái Đất được nâng cao, hình thành các dãy núi hoặc ngọn núi. Động lực chính là nội lực – lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, thể hiện qua sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo.
Quá trình này diễn ra cực kỳ chậm, kéo dài hàng triệu năm. Vì vậy ta không “nhìn thấy” núi mọc lên, mà chỉ đọc được qua hình vẽ và bằng chứng địa chất.
Trình bày quá trình tạo núi uốn nếp
Em có thể trả lời câu hỏi theo 4 bước sau, mỗi bước một ý:
- Bước 1 – Các mảng chuyển động: lớp vỏ Trái Đất gồm nhiều mảng kiến tạo nằm trên lớp man-ti quánh dẻo, luôn di chuyển rất chậm.
- Bước 2 – Hai mảng xô vào nhau: ở nơi hai mảng tiến lại gần, các lớp đá giữa chúng chịu lực nén ép theo phương nằm ngang.
- Bước 3 – Đá bị uốn nếp: các lớp đá vốn nằm ngang bị cong, gấp thành những nếp uốn; chỗ cong lên là nếp lồi, chỗ võng xuống là nếp lõm.
- Bước 4 – Nâng lên thành núi: sau hàng triệu năm, vùng đá uốn nếp bị đẩy trồi lên cao, tạo thành dãy núi uốn nếp.
Ví dụ điển hình: dãy Himalaya (châu Á) hình thành khi mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a va chạm với mảng Âu – Á; dãy An-pơ (châu Âu) cũng thuộc loại núi uốn nếp.
Các cách tạo núi khác
| Loại núi | Nguyên nhân | Ví dụ |
|---|---|---|
| Núi uốn nếp | Hai mảng xô vào nhau, đá bị nén ép, uốn cong và nâng lên | Himalaya, An-pơ |
| Núi lửa | Macma từ sâu phun lên mặt đất, nguội đi, các lớp dung nham và tro bụi chồng lên nhau | Phú Sĩ (Nhật Bản) |
| Núi đứt gãy | Lớp đá bị nứt gãy, một khối được nâng lên so với khối bên cạnh | Nhiều khối núi cao nguyên cổ |
Với núi lửa, quá trình là: macma tích tụ dưới sâu → tìm đường theo vết nứt → phun trào qua miệng núi lửa → dung nham, tro bụi nguội đông lại → nhiều lần phun trào làm núi cao dần.
Vì sao núi uốn nếp thường nằm ở rìa các mảng?
Rìa mảng là nơi có sự va chạm, nén ép mạnh nhất. Giữa mảng, vỏ Trái Đất ổn định hơn nên ít khi bị uốn nếp. Đó cũng là lý do các vùng núi trẻ cao thường đi kèm động đất và núi lửa hoạt động.
Nội lực và ngoại lực: đừng nhầm
- Nội lực nâng địa hình lên, tạo núi, gây động đất, núi lửa.
- Ngoại lực (gió, nước, nhiệt độ…) phá huỷ, bào mòn địa hình, san bằng bớt núi.
Hai lực đối nghịch nhau nhưng cùng diễn ra đồng thời, làm bề mặt Trái Đất luôn biến đổi.
Lỗi sai thường gặp và mẹo nhớ
- Viết “núi tạo ra do gió, nước” – sai, đó là ngoại lực; tạo núi là nội lực.
- Quên nêu chi tiết “nén ép” và “uốn nếp” – đây là từ khoá chính của câu trả lời.
- Nhầm núi lửa với núi uốn nếp – núi lửa do macma phun trào, không do nén ép.
Mẹo nhớ: “Xô – Nén – Uốn – Nâng” (mảng xô nhau, đá bị nén, uốn thành nếp, nâng lên thành núi).
Luyện tập
- Câu 1. Động lực chính của hiện tượng tạo núi là gì?
Đáp án: nội lực, thể hiện qua sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo. - Câu 2. Núi Phú Sĩ thuộc loại núi nào, hình thành ra sao?
Đáp án: núi lửa; macma phun lên mặt đất, dung nham và tro bụi nguội đi, chồng chất qua nhiều lần phun trào. - Câu 3. Vì sao nói tạo núi là quá trình lâu dài?
Đáp án: vì các mảng kiến tạo chỉ dịch chuyển rất chậm, mỗi năm chỉ vài xăng-ti-mét, nên phải mất hàng triệu năm mới nâng được một dãy núi.
Câu hỏi thường gặp
Hiện tượng tạo núi do lực nào gây ra?
Do nội lực – lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, biểu hiện qua sự chuyển dịch của các mảng kiến tạo, làm đá bị uốn nếp, đứt gãy hoặc macma phun trào.
Núi uốn nếp hình thành như thế nào?
Hai mảng kiến tạo xô vào nhau, các lớp đá ở giữa bị nén ép, uốn cong thành nếp rồi được nâng dần lên cao suốt hàng triệu năm, tạo thành dãy núi.
Núi lửa có phải là một cách tạo núi không?
Có. Macma phun trào lên mặt đất, nguội đi thành dung nham và tro bụi; nhiều lần phun trào chồng lên nhau làm hình thành ngọn núi lửa.
Kể tên vài dãy núi uốn nếp nổi tiếng?
Dãy Himalaya ở châu Á và dãy An-pơ ở châu Âu là những ví dụ tiêu biểu của núi uốn nếp.