Trả lời nhanh
Để xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích, em hỏi: người viết muốn làm gì với đoạn văn này? Kể sự việc là tự sự, tả đặc điểm là miêu tả, bày tỏ cảm xúc là biểu cảm, giới thiệu tri thức là thuyết minh, đưa lí lẽ thuyết phục là nghị luận. Phương thức nào chi phối mục đích chung của đoạn thì đó là phương thức chính.
Đề đọc hiểu thường hỏi: “Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích trên.” Vì đề của mỗi bài khác nhau, bài này hướng dẫn cách làm chung cho mọi đoạn trích. Các đoạn văn ở dưới do mình tự viết làm ví dụ, em đừng nhầm với văn bản trong SGK.
Các phương thức biểu đạt và dấu hiệu nhận biết
| Phương thức | Mục đích | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|---|
| Tự sự | Kể chuyện, kể sự việc | Có nhân vật, sự việc nối tiếp theo thời gian, nhiều động từ chỉ hành động |
| Miêu tả | Làm người đọc “thấy” người, vật, cảnh | Tính từ, hình ảnh, so sánh; tả màu sắc, hình dáng, âm thanh |
| Biểu cảm | Bộc lộ tình cảm, cảm xúc | Từ cảm thán, đại từ “tôi, con, ta”, câu hỏi tu từ, giọng thiết tha |
| Thuyết minh | Giới thiệu đặc điểm, cấu tạo, công dụng | Số liệu, định nghĩa, giọng khách quan, ít cảm xúc cá nhân |
| Nghị luận | Thuyết phục người đọc về một ý kiến | Luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; từ nối “vì, bởi vậy, do đó, vậy nên” |
| Hành chính – công vụ | Giao tiếp theo thể thức nhà nước | Đơn, thông báo, báo cáo, hợp đồng, có thể thức cố định |
Quy trình 4 bước làm bài
- Đọc cả đoạn và tìm ý bao trùm. Hỏi đoạn nói về điều gì và nhằm mục đích gì.
- Gạch chân từ ngữ then chốt. Em tìm động từ hành động, tính từ gợi tả, từ cảm thán, số liệu hoặc từ nối lập luận.
- Đối chiếu với bảng dấu hiệu. Em liệt kê các phương thức xuất hiện, kể cả phương thức phụ.
- Chọn phương thức chiếm vai trò chủ đạo. Đó là phương thức quyết định mục đích của cả đoạn. Các phương thức còn lại chỉ hỗ trợ.
Ví dụ phân tích (đoạn tự đặt)
Ví dụ 1
Sáng nay, mẹ dậy từ lúc trời chưa sáng. Mẹ nhóm bếp, nấu nồi cháo, rồi gánh rau ra chợ. Gần trưa, mẹ mới về, mồ hôi còn ướt vai áo.
Phương thức chính: tự sự. Đoạn kể chuỗi hành động của mẹ theo trình tự thời gian: dậy, nhóm bếp, gánh rau, trở về. Chi tiết “mồ hôi ướt vai áo” có chút miêu tả, nhưng chỉ phụ cho việc kể.
Ví dụ 2
Mặt hồ phẳng lặng như một tấm gương lớn. Quanh hồ, hàng liễu rủ tóc xanh mướt, vài chiếc lá vàng nhẹ trôi trên mặt nước.
Phương thức chính: miêu tả. Đoạn không có sự việc diễn biến. Người viết dùng so sánh, tính từ (“phẳng lặng”, “xanh mướt”) để vẽ lại cảnh vật.
Ví dụ 3
Cây lúa thuộc họ Hòa thảo, thân có đốt, rễ chùm. Hạt lúa xay ra gạo, là lương thực chính của người Việt.
Phương thức chính: thuyết minh. Đoạn nêu phân loại, đặc điểm và công dụng bằng giọng khách quan, không bộc lộ cảm xúc.
Ví dụ 4
Đọc sách không chỉ để biết thêm kiến thức. Bởi mỗi trang sách là một lần ta trò chuyện với người khác, nên sách giúp ta biết nghĩ rộng hơn. Vậy mỗi ngày, hãy dành ít phút cho sách.
Phương thức chính: nghị luận. Đoạn có luận điểm (đọc sách rất có ích), lí lẽ (sách là cuộc trò chuyện) và lời kêu gọi. Từ nối “bởi”, “nên”, “vậy” là dấu hiệu rõ.
Ví dụ 5
Nhớ quá, mái nhà xưa! Con xa nhà đã ba năm, mà đêm nào lòng con vẫn nghe tiếng bà ru.
Phương thức chính: biểu cảm. Đoạn có câu cảm thán, đại từ xưng “con” và hướng vào nỗi nhớ.
Lỗi sai thường gặp
- Thấy có nhân vật là kết luận tự sự. Nếu đoạn chỉ tả ngoại hình nhân vật thì vẫn là miêu tả.
- Thấy có từ đẹp, nhiều tính từ là kết luận biểu cảm. Biểu cảm phải thể hiện tình cảm của người viết, còn tả cảnh là miêu tả.
- Liệt kê hết mọi phương thức mà không chọn. Nếu đề hỏi “chính”, em chỉ chọn một và có thể ghi thêm phương thức kết hợp.
- Nhầm thuyết minh với nghị luận. Thuyết minh chỉ cung cấp thông tin. Nghị luận phải có ý kiến và lí lẽ để thuyết phục.
Cách trình bày để được điểm
Em có thể viết theo khuôn: “Phương thức biểu đạt chính của đoạn trích là … (kèm một phương thức phụ nếu có).” Sau đó thêm một câu dẫn dấu hiệu: “Vì đoạn kể/tả/bày tỏ …”. Câu này giúp em thể hiện mình hiểu vì sao chọn như vậy.
Luyện tập có đáp án (đoạn tự đặt)
Bài 1. “Chiều qua, Nam đi học về, thấy con chó nhỏ bị kẹt dưới hàng rào. Nam cúi xuống gỡ từng sợi dây thép, rồi bế nó về nhà.”
Đáp án: tự sự. Đoạn kể các hành động nối tiếp nhau của Nam.
Bài 2. “Thật tự hào biết bao khi nhìn lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới giữa trời xanh! Tim tôi như đập nhanh hơn.”
Đáp án: biểu cảm. Có câu cảm thán, đại từ “tôi” và nêu trực tiếp cảm xúc tự hào.
Bài 3. “Muốn học tốt, trước hết phải có kế hoạch. Nếu không có kế hoạch, ta dễ học dàn trải, vì thế kết quả khó như mong muốn.”
Đáp án: nghị luận. Đoạn có luận điểm và lí lẽ, dùng cặp “nếu… vì thế…”.
Mẹo nhớ nhanh
Em có thể nhớ: Kể thì tự sự, tả thì miêu tả, bày tỏ thì biểu cảm, giới thiệu thì thuyết minh, thuyết phục thì nghị luận. Khi gặp đoạn trích cụ thể, em cứ hỏi “đoạn này nhằm làm gì?” thì sẽ chọn đúng.
Nếu em gửi cho mình đoạn trích cụ thể của đề, em chỉ cần áp dụng 4 bước trên là xác định được phương thức biểu đạt chính.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính khác phương thức biểu đạt kết hợp ở điểm nào?
Phương thức chính là phương thức chi phối mục đích của cả đoạn. Phương thức kết hợp chỉ xuất hiện để hỗ trợ, như vài câu tả trong đoạn kể chuyện.
Đoạn trích vừa kể vừa tả thì chọn phương thức nào?
Em xem mục đích chính. Nếu đoạn chủ yếu kể diễn biến sự việc thì chọn tự sự, nếu chủ yếu vẽ lại hình ảnh, cảnh vật thì chọn miêu tả.
Làm sao phân biệt thuyết minh và nghị luận?
Thuyết minh cung cấp tri thức khách quan như đặc điểm, cấu tạo, công dụng. Nghị luận nêu ý kiến, dùng lí lẽ và dẫn chứng để thuyết phục người đọc.
Đề hỏi một phương thức mà đoạn có nhiều phương thức thì trả lời thế nào?
Em chỉ nêu một phương thức chính, có thể thêm một câu nói đoạn kết hợp phương thức nào. Cách này vừa đúng yêu cầu vừa cho thấy em hiểu bài.