Trả lời nhanh
“Thức quà” là cách nói chỉ món ăn quà, đồ ăn vặt hay món ngon dùng ngoài bữa chính: “thức” nghĩa là thứ, món (như thức ăn, thức uống), “quà” là đồ ăn ngoài bữa. Đây là từ ngữ thuộc vốn từ chung, thiên về lối nói văn chương, không phải từ địa phương điển hình. Trong cặp “lâm vào – vô”, từ địa phương là “vô” (vào).
Thức quà nghĩa là gì?
“Thức quà” gồm hai thành tố ghép lại. “Thức” là yếu tố Hán Việt cổ, nghĩa là thứ, món, loại, còn gặp trong “thức ăn”, “thức uống”, “thức ngon”. “Quà” là đồ ăn ngoài bữa chính, thường là đồ ăn vặt hoặc đặc sản địa phương.
Vì vậy “thức quà” có thể hiểu là một món quà bánh, một thứ đồ ăn ngon để thưởng thức. Cách nói này thường xuất hiện trong văn tùy bút, bút ký khi tác giả viết về ẩm thực, ví dụ: “Mỗi vùng quê có một thức quà riêng.”
Lưu ý: nếu đề bài của bạn có từ này trong bảng và yêu cầu xếp loại thì hãy xem cột đối chiếu. Nếu cột “từ toàn dân” ghi “món ăn/đồ ăn vặt” thì “thức quà” được xếp ở vế từ địa phương hoặc văn chương theo đúng ngữ cảnh của bảng ấy.
Từ ngữ địa phương là gì?
Từ ngữ địa phương là từ chỉ dùng ở một hoặc một số vùng nhất định. Từ toàn dân là từ cả nước hiểu và dùng, được chọn làm chuẩn trong giao tiếp và văn bản chính thức.
Từ địa phương thường có từ toàn dân tương ứng cùng nghĩa. Đây là điểm mấu chốt để nhận ra chúng.
Cách xác định từ ngữ địa phương trong bảng
- Bước 1: Đọc từng từ, tự hỏi cả nước có dùng không. Nếu chỉ nghe ở một vùng thì nghi là từ địa phương.
- Bước 2: Tìm từ toàn dân cùng nghĩa (ví dụ “vô” ↔ “vào”, “heo” ↔ “lợn”).
- Bước 3: Xác định vùng dùng: Bắc Bộ, Trung Bộ hay Nam Bộ.
- Bước 4: Kiểm tra từ có phải thuật ngữ nghề nghiệp, biệt ngữ xã hội hay chỉ là từ Hán Việt/văn chương không, để khỏi nhầm.
Áp dụng với cặp “lâm vào” và “vô”
| Từ | Loại | Giải thích |
|---|---|---|
| lâm vào | Từ toàn dân | “Lâm” là rơi vào, gặp phải. Dùng khắp nơi, ví dụ: lâm vào cảnh khó khăn. Không phải từ địa phương. |
| vô | Từ địa phương (Nam Bộ, một số vùng Trung Bộ) | Đồng nghĩa với “vào” trong “đi vô nhà”, “vô lớp”. |
Lỗi hay gặp: thấy “lâm” và “vào” quen tai là cho rằng cả hai đều địa phương. Thực ra “lâm vào” mang sắc thái trang trọng, không gắn với vùng nào. Cũng cần phân biệt “vô” địa phương (= vào) với “vô” trong “vô ích”, “vô tư” (= không, thuộc từ Hán Việt).
Bảng đối chiếu từ địa phương thường gặp
| Từ địa phương | Từ toàn dân | Vùng thường dùng |
|---|---|---|
| vô | vào | Nam Bộ |
| heo | lợn | Nam Bộ |
| bắp | ngô | Nam Bộ |
| má, tía | mẹ, bố | Nam Bộ |
| trái | quả | Nam Bộ |
| mô | đâu | Trung Bộ |
| rứa | thế | Trung Bộ |
| chi | gì | Trung Bộ |
| nỏ | không | Trung Bộ |
Mẹo nhớ: từ Nam Bộ hay có thanh sắc/ngang ngắn gọn (vô, heo, bắp); từ Trung Bộ hay nằm ở nhóm đại từ nghi vấn (mô, rứa, chi, tê). Nhớ theo nhóm sẽ nhanh hơn học từng từ.
Bài luyện tập
Bài 1. Tìm từ địa phương và nêu từ toàn dân tương ứng: “Má đi chợ mua trái thơm, bắp về nấu.”
Đáp án: má (mẹ), trái (quả), bắp (ngô). “Thơm” ở Nam Bộ là quả dứa; nếu bảng của bạn có “thơm – dứa” thì tính thêm.
Bài 2. Chuyển sang từ toàn dân: “Mi đi mô rứa?”
Đáp án: “Mày đi đâu thế?” (mi = mày, mô = đâu, rứa = thế; đây là cách nói Trung Bộ).
Bài 3. Trong các từ: lâm vào, vô, nỏ, trân trọng, chi, từ nào là từ địa phương?
Đáp án: vô, nỏ, chi. “Lâm vào” và “trân trọng” là từ toàn dân.
Nên dùng từ địa phương khi nào?
Trong văn bản hành chính, khoa học hay bài văn nghị luận, nên dùng từ toàn dân. Từ địa phương phù hợp khi tái hiện lời nói nhân vật, tạo màu sắc vùng miền trong truyện, thơ, kí; lúc ấy cần dùng đúng chỗ, đúng đối tượng.
Câu hỏi thường gặp
Thức quà là gì?
Thức quà là món ăn quà, đồ ăn vặt hoặc món ngon dùng ngoài bữa chính. "Thức" nghĩa là thứ, món; "quà" là đồ ăn ngoài bữa.
"Vô" có phải từ địa phương không?
Có, khi "vô" mang nghĩa "vào" (đi vô nhà), phổ biến ở Nam Bộ. Còn "vô" trong "vô ích", "vô tư" là yếu tố Hán Việt nghĩa là không.
"Lâm vào" có phải từ ngữ địa phương không?
Không. "Lâm vào" là từ toàn dân, nghĩa là rơi vào hoàn cảnh nào đó, như lâm vào cảnh khó khăn.
Làm sao phân biệt từ địa phương và từ toàn dân?
Tìm từ có cùng nghĩa được cả nước dùng. Nếu từ chỉ dùng ở một vùng và có từ tương ứng chung (heo – lợn, mô – đâu) thì đó là từ địa phương.