Vật dao động càng mạnh thì biên độ càng lớn, sóng âm nghe được có độ to càng lớn

Phân tích câu điền khuyết

Câu cần điền có dạng: “Vật dao động càng mạnh thì (4) … càng lớn; sóng âm nghe được có (5) … càng lớn.” Hai chỗ trống nằm trên cùng một chuỗi nguyên nhân – kết quả:

1. Dao động mạnh nghĩa là vật lệch khỏi vị trí cân bằng càng xa. Khoảng lệch lớn nhất ấy chính là biên độ dao động. Vậy chỗ trống (4) là biên độ dao động.
2. Nguồn dao động với biên độ lớn làm các phần tử không khí xung quanh dao động mạnh, nên sóng âm truyền đi cũng có biên độ lớn, năng lượng sóng lớn.
3. Sóng âm có biên độ lớn đến tai làm màng nhĩ rung mạnh, ta cảm nhận âm to. Vậy ở chỗ trống (5), điều “càng lớn” là biên độ của sóng âm, tương ứng với độ to của âm.

Vì sao không điền “tần số”?

Tần số là số dao động trong một giây, quyết định độ cao (trầm hay bổng) của âm, không quyết định độ to. Một dây đàn gảy nhẹ hay gảy mạnh vẫn có thể rung cùng tần số, nhưng gảy mạnh thì biên độ lớn và nghe to hơn. Vì vậy cụm “càng lớn” gắn với độ to chứ không gắn với độ cao.

Ví dụ trong đời sống

• Gõ trống: gõ nhẹ, mặt trống rung ít nên tiếng nhỏ; gõ mạnh, mặt trống rung nhiều nên tiếng to.
• Gảy đàn guitar: kéo dây ra xa rồi buông thì dây rung biên độ lớn, âm vang to; kéo ít thì âm nhỏ.
• Thước kẹp mép bàn: bật thước mạnh, đầu thước lắc rộng và tiếng “bật” rõ hơn.

Một thí nghiệm nhỏ em tự làm

Căng một dây chun quanh hộp rỗng. Búng nhẹ dây, rồi búng mạnh hơn. Em sẽ thấy dây lúc búng mạnh lắc rộng hơn và âm to hơn, trong khi độ trầm bổng gần như không đổi. Đây là cách thấy tận mắt mối liên hệ giữa biên độ và độ to.

Lỗi sai thường gặp

• Nhầm biên độ với tần số: biên độ cho độ to, tần số cho độ cao.
• Cho rằng âm to là âm cao. Tiếng người đàn ông thường to nhưng trầm, tiếng chim hót nhỏ nhưng cao.
• Quên đơn vị: độ to của âm được đo bằng đêxiben (dB) trong chương trình phổ thông.

Luyện tập

1. Điền từ: Âm phát ra càng cao khi ___ dao động của nguồn âm càng lớn.
2. Điền từ: Âm phát ra càng to khi ___ dao động của nguồn âm càng lớn.
3. Một người gảy hai lần cùng một dây đàn, lần sau gảy mạnh hơn. Đại lượng nào thay đổi, đại lượng nào gần như không đổi?

Đáp án: (1) tần số. (2) biên độ. (3) Biên độ thay đổi (lớn hơn) nên âm to hơn; tần số gần như không đổi nên độ cao của âm không đổi.