Trả lời nhanh
Phương thức biểu đạt chính của văn bản Lặng lẽ Sa Pa là tự sự, vì đây là truyện ngắn kể lại một cuộc gặp gỡ có nhân vật, sự việc và diễn biến. Bên cạnh đó, tác giả kết hợp miêu tả (cảnh Sa Pa, chân dung anh thanh niên), biểu cảm (cảm xúc của các nhân vật) và một chút nghị luận trong lời nhân vật.
Đề bài này thường xuất hiện ở dạng trắc nghiệm hoặc câu hỏi đọc hiểu sau khi học truyện ngắn của Nguyễn Thành Long. Do không có sẵn các phương án gốc, bài viết trình bày theo cách giải thích: bạn hiểu rõ từng phương thức thì dù đề đưa phương án nào cũng chọn được.
Vì sao tự sự là phương thức biểu đạt chính?
Muốn xác định phương thức biểu đạt chính, hãy hỏi: văn bản này chủ yếu làm gì? Ở đây, tác phẩm chủ yếu kể chuyện.
- Có nhân vật: ông họa sĩ, cô kĩ sư trẻ, bác lái xe và anh thanh niên làm công tác khí tượng trên đỉnh núi.
- Có sự việc, cốt truyện: chuyến xe dừng nghỉ, cuộc gặp gỡ ngắn ngủi trên đỉnh Yên Sơn, rồi chia tay khi xe tiếp tục lăn bánh.
- Có người kể: truyện được kể ở ngôi thứ ba, điểm nhìn chủ yếu đặt vào ông họa sĩ.
- Có diễn biến thời gian: các sự việc nối tiếp nhau trong khoảng ba mươi phút gặp gỡ.
Đó chính là đặc trưng của tự sự: kể một chuỗi sự việc gắn với nhân vật để làm nổi bật ý nghĩa nào đó.
Các phương thức kết hợp trong văn bản
| Phương thức | Biểu hiện trong truyện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Miêu tả | Cảnh thiên nhiên Sa Pa, ngôi nhà và vườn hoa của anh thanh niên, dáng vẻ, ánh mắt, nụ cười của anh | Làm không gian và con người hiện lên sinh động, cụ thể |
| Biểu cảm | Sự xúc động, bối rối, quý mến của ông họa sĩ và cô kĩ sư khi tiếp xúc với anh | Bộc lộ tình cảm, thể hiện sự ngưỡng mộ với con người lao động |
| Nghị luận | Những suy nghĩ của anh thanh niên về công việc, về niềm vui và ý nghĩa cuộc sống; suy ngẫm của ông họa sĩ | Gửi gắm quan niệm sống đẹp, nâng cao chủ đề tác phẩm |
Nghị luận ở đây chỉ là yếu tố nằm trong lời nhân vật, không phải phương thức chủ đạo.
Cách loại trừ khi làm trắc nghiệm
- Nếu đề hỏi “phương thức biểu đạt chính”: chọn tự sự.
- Nếu đề có đáp án “tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm” hoặc tương tự: đây thường là phương án đầy đủ nhất, nên ưu tiên.
- Nếu chỉ có “miêu tả” đứng riêng: loại, vì miêu tả chỉ phục vụ cho việc kể chuyện chứ không là mục đích chính.
- Nếu chỉ có “nghị luận” hoặc “thuyết minh”: loại, vì văn bản không chứng minh một luận điểm hay giới thiệu đối tượng.
- Nếu đề hỏi “những phương thức biểu đạt được sử dụng” (không có chữ “chính”): chọn phương án liệt kê nhiều phương thức đúng, gồm tự sự, miêu tả, biểu cảm.
Lỗi sai thường gặp
- Thấy nhiều đoạn tả cảnh Sa Pa nên chọn “miêu tả” là chính. Hãy nhớ: miêu tả chỉ là phương tiện hỗ trợ.
- Thấy nhân vật bàn về công việc, lẽ sống nên chọn “nghị luận”. Đó là lời thoại trong truyện, không đổi thể loại của cả văn bản.
- Nhầm “phương thức biểu đạt” với “thể loại”. Thể loại là truyện ngắn; phương thức biểu đạt là tự sự.
Mẹo nhớ nhanh
Truyện ngắn thì lấy tự sự làm “xương sống”; tả cảnh, tả người là “da thịt”; cảm xúc là “hơi thở”; lời bàn luận là “tiếng nhắn gửi”. Nhớ hình ảnh này, bạn sẽ không nhầm khi gặp truyện ngắn khác.
Luyện tập
Câu 1. Vì sao không thể xem Lặng lẽ Sa Pa là văn bản nghị luận dù có những lời bàn về công việc?
Gợi ý: Văn bản không nêu luận điểm và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục; những lời bàn chỉ là lời nhân vật trong câu chuyện, phục vụ việc khắc họa nhân vật và chủ đề.
Câu 2. Tìm một chi tiết miêu tả và một chi tiết biểu cảm trong truyện, nêu tác dụng.
Gợi ý: Chi tiết miêu tả vườn hoa trước nhà anh thanh niên cho thấy đời sống tinh thần phong phú giữa nơi heo hút; chi tiết ông họa sĩ xúc động, muốn vẽ anh cho thấy sự trân trọng với con người lao động.
Câu 3. Điền vào chỗ trống: “Văn bản Lặng lẽ Sa Pa có phương thức biểu đạt chính là …, kết hợp với …”.
Đáp án: tự sự; miêu tả, biểu cảm (và yếu tố nghị luận).
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của Lặng lẽ Sa Pa là gì?
Là tự sự. Truyện kể về cuộc gặp gỡ giữa ông họa sĩ, cô kĩ sư và anh thanh niên làm khí tượng trên đỉnh núi, có nhân vật, sự việc và diễn biến.
Lặng lẽ Sa Pa có yếu tố miêu tả không?
Có. Tác giả miêu tả cảnh thiên nhiên Sa Pa, ngôi nhà, vườn hoa và chân dung anh thanh niên để làm câu chuyện sinh động hơn.
Yếu tố nghị luận trong truyện nằm ở đâu?
Nằm trong lời nói và suy nghĩ của nhân vật, nhất là những chia sẻ của anh thanh niên về công việc và lẽ sống. Đây chỉ là yếu tố bổ trợ, không phải phương thức chính.
Lặng lẽ Sa Pa thuộc thể loại gì, của tác giả nào?
Là truyện ngắn của Nguyễn Thành Long, viết năm 1970 sau chuyến đi thực tế ở Lào Cai, được học trong chương trình Ngữ văn 9 trước đây.