Trả lời nhanh
Sự di truyền liên kết xảy ra khi các gen quy định các tính trạng đang xét cùng nằm trên một nhiễm sắc thể (cùng một cặp NST tương đồng). Các gen này được truyền đi như một khối nên không phân li độc lập. Ngược lại, nếu các gen nằm trên các cặp NST khác nhau thì sẽ phân li độc lập, không liên kết.
Vì sao gen cùng nằm trên một NST thì di truyền liên kết?
Trong giảm phân, cái được phân li về các giao tử là nhiễm sắc thể, không phải từng gen riêng lẻ. Các gen nằm trên cùng một NST sẽ đi chung với NST đó về cùng một giao tử.
Vì vậy, các tính trạng do những gen này quy định thường xuất hiện cùng nhau ở đời con. Kết quả là tỉ lệ kiểu hình không còn theo quy luật phân li độc lập của Menđen (như 9 : 3 : 3 : 1 hay 1 : 1 : 1 : 1).
Ví dụ minh hoạ (ruồi giấm, tự đặt số liệu)
Giả sử gen A (thân xám) và gen B (cánh dài) cùng nằm trên một cặp NST; a (thân đen), b (cánh cụt). Cho ruồi đực thân xám, cánh dài dị hợp AB/ab lai phân tích với ruồi cái ab/ab, và giả sử liên kết hoàn toàn.
- Ruồi đực AB/ab cho 2 loại giao tử: AB và ab (tỉ lệ 1 : 1).
- Ruồi cái ab/ab chỉ cho giao tử ab.
- Đời con: 1 AB/ab (xám, dài) : 1 ab/ab (đen, cụt).
Nếu hai gen phân li độc lập, lai phân tích sẽ cho 4 loại kiểu hình tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1. Chỉ thu được 2 loại kiểu hình giống bố mẹ, tỉ lệ 1 : 1, chính là dấu hiệu của liên kết gen hoàn toàn.
Loại trừ các nhận định sai thường gặp
| Nhận định | Đúng/Sai | Giải thích |
|---|---|---|
| Các gen nằm trên các cặp NST tương đồng khác nhau | Sai | Các cặp NST phân li độc lập, tổ hợp tự do nên các gen phân li độc lập. |
| Các gen phân li độc lập, tổ hợp tự do | Sai | Đây là nội dung quy luật của Menđen, trái ngược với liên kết gen. |
| Các gen nằm ngoài nhân (ti thể, lục lạp) | Sai | Đó là di truyền theo dòng mẹ (di truyền tế bào chất), không phải liên kết gen. |
| Các gen cùng nằm trên một NST | Đúng | Chúng đi cùng NST nên di truyền cùng nhau. |
Lưu ý: nếu đề viết “tất cả các gen nằm trên cùng một NST” thì đó là cách nói quá tuyệt đối. Một loài có nhiều NST, và liên kết chỉ xét với những gen cùng nằm trên một NST. Hãy chọn ý nói về các gen quy định các tính trạng đang xét.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: “Cùng NST thì liên kết, khác cặp NST thì độc lập.”
- Số nhóm gen liên kết của một loài bằng số NST trong bộ đơn bội (n).
- Liên kết gen không phải lúc nào cũng hoàn toàn. Khi có trao đổi chéo giữa các cromatit không chị em ở kì đầu giảm phân I thì xảy ra hoán vị gen. Tần số hoán vị gen không vượt quá 50%.
- Lỗi hay gặp: nhầm “liên kết gen” với “gen nằm trên NST giới tính”. Gen trên NST giới tính chỉ là một trường hợp riêng của gen liên kết, gọi là di truyền liên kết với giới tính.
Ý nghĩa của liên kết gen
Liên kết gen làm hạn chế biến dị tổ hợp, giúp duy trì sự ổn định của từng nhóm tính trạng tốt. Trong chọn giống, người ta có thể chọn được cả nhóm tính trạng tốt đi cùng nhau.
Bài luyện tập
- Ruồi giấm có bộ NST 2n = 8. Có bao nhiêu nhóm gen liên kết?
Đáp án: n = 4 nên có 4 nhóm gen liên kết. - Cơ thể AB/ab giảm phân, liên kết hoàn toàn, cho những loại giao tử nào?
Đáp án: 2 loại, AB và ab, mỗi loại 50%. - Cơ thể AB/ab giảm phân có hoán vị gen với tần số 20%. Giao tử AB chiếm bao nhiêu?
Đáp án: AB là giao tử liên kết, chiếm (100% − 20%)/2 = 40%.
Câu hỏi thường gặp
Di truyền liên kết là gì?
Là hiện tượng các gen nằm trên cùng một nhiễm sắc thể cùng di truyền với nhau qua các thế hệ, nên các tính trạng tương ứng thường đi cùng nhau.
Điều kiện để xảy ra liên kết gen là gì?
Các gen quy định các tính trạng đang xét phải cùng nằm trên một NST (một cặp NST tương đồng). Nếu nằm trên các cặp NST khác nhau thì phân li độc lập.
Số nhóm gen liên kết của một loài được tính thế nào?
Bằng số NST trong bộ đơn bội (n) của loài đó. Ví dụ ruồi giấm 2n = 8 có 4 nhóm gen liên kết.
Liên kết gen hoàn toàn khác hoán vị gen ở điểm nào?
Liên kết hoàn toàn không có trao đổi chéo nên chỉ tạo giao tử liên kết. Hoán vị gen có trao đổi chéo nên tạo thêm giao tử hoán vị, với tần số không quá 50%.