Trả lời nhanh
Câu là mệnh đề khi nó là một câu khẳng định và có thể xác định được nó đúng hoặc sai (không thể vừa đúng vừa sai). Câu hỏi, câu cảm thán, câu mệnh lệnh, câu nêu ý kiến chủ quan và câu chứa biến chưa gán giá trị đều không phải mệnh đề. Chỉ cần áp dụng đúng tiêu chí này là chọn được đáp án.
Đề bài “Trong các câu sau, câu nào là mệnh đề?” thường cho 4 câu và yêu cầu chọn câu thoả mãn định nghĩa. Vì mỗi đề có các câu khác nhau, bài này hướng dẫn cách phân loại chung và dùng các ví dụ tự đặt để bạn luyện tay. Nắm được cách làm, bạn gặp đề nào cũng xử lý được.
Mệnh đề là gì?
Mệnh đề là một câu khẳng định đúng hoặc một câu khẳng định sai. Một câu không thể vừa đúng vừa sai.
- Câu khẳng định đúng gọi là mệnh đề đúng.
- Câu khẳng định sai gọi là mệnh đề sai.
- Mệnh đề thường kí hiệu bằng chữ cái in hoa như P, Q, R.
3 bước nhận biết một câu có phải mệnh đề
- Bước 1: Câu có phải câu khẳng định (nêu một sự việc, một tính chất, một quan hệ) không? Nếu là câu hỏi, câu cảm thán hay lệnh thì loại.
- Bước 2: Câu có đủ thông tin để kết luận đúng hay sai không? Nếu có chữ x, n… chưa biết giá trị thì loại.
- Bước 3: Câu có mang tính chủ quan (đẹp, hay, dễ, thú vị…) khiến mỗi người đánh giá một kiểu không? Nếu có thì loại.
Qua cả 3 bước thì đó là mệnh đề. Sau đó mới xét tiếp nó đúng hay sai.
Ví dụ phân loại (các câu tự đặt)
| Câu | Là mệnh đề? | Giải thích |
|---|---|---|
| Hà Nội là thủ đô của Việt Nam. | Có – đúng | Khẳng định, kiểm chứng được là đúng. |
| 7 là số chẵn. | Có – sai | Khẳng định rõ ràng nhưng sai vì 7 chia 2 dư 1. |
| 2 + 3 = 6. | Có – sai | 2 + 3 = 5 nên khẳng định sai. |
| √2 là số vô tỉ. | Có – đúng | Đây là tính chất đã được chứng minh. |
| Hôm nay bạn đã ăn sáng chưa? | Không | Câu hỏi, không khẳng định gì. |
| Hãy mở sách trang 10! | Không | Câu mệnh lệnh. |
| Bức tranh này đẹp quá! | Không | Câu cảm thán, mang cảm xúc. |
| Toán là môn học thú vị. | Không | Ý kiến chủ quan, không có tiêu chí chung để kết luận đúng/sai. |
| x + 3 = 5. | Không | Chứa biến x, chưa biết đúng hay sai. |
Vì sao “x + 3 = 5” không phải mệnh đề?
Câu này đúng khi x = 2 và sai khi x là số khác. Chưa gán giá trị cho x thì ta không thể nói nó đúng hay sai. Loại câu này gọi là mệnh đề chứa biến. Nó chỉ trở thành mệnh đề khi thay x bằng một số cụ thể, ví dụ “2 + 3 = 5” (đúng) hoặc “4 + 3 = 5” (sai). Nó cũng thành mệnh đề khi thêm lượng từ, chẳng hạn “Tồn tại số thực x để x + 3 = 5” (đúng).
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “sai” với “không phải mệnh đề”. “7 là số chẵn” là câu sai nhưng vẫn là mệnh đề. Mệnh đề chỉ cần xác định được đúng/sai, không cần phải đúng.
- Nhầm “chưa biết” với “không xác định”. Câu “Có sự sống ở hành tinh khác ngoài Trái Đất” hiện chưa có kết luận, nhưng về bản chất nó chỉ có thể đúng hoặc sai, nên vẫn là mệnh đề.
- Thấy dấu “=” hay “>” là chọn. Nếu có biến chưa gán giá trị thì vẫn không phải mệnh đề.
- Thấy dấu chấm than là loại ngay. Hãy xét nội dung: “Tam giác đều có ba cạnh bằng nhau!” vẫn là khẳng định đúng, nhưng đề thi thường dùng dấu chấm than cho câu cảm thán/mệnh lệnh.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy tự hỏi: “Câu này có thể trả lời bằng Đúng hoặc Sai được không?” Nếu trả lời được ngay thì là mệnh đề. Còn nếu phải đáp “Có/Không/Ừ/Tuỳ bạn” hoặc “Thay x bằng gì đã?” thì không phải.
Bài luyện tập
Bài 1. Câu nào dưới đây là mệnh đề? Nếu là mệnh đề, cho biết đúng hay sai.
- 9 là số nguyên tố.
- Bạn đã làm bài tập chưa?
- n là số chẵn.
- Tam giác đều có ba góc bằng nhau.
- Trời hôm nay lạnh thật!
Đáp án:
- (a) Là mệnh đề sai, vì 9 = 3 × 3 chia hết cho 3.
- (b) Không, đây là câu hỏi.
- (c) Không, chứa biến n chưa gán giá trị.
- (d) Là mệnh đề đúng (mỗi góc bằng 60°).
- (e) Không, đây là câu cảm thán.
Bài 2. Biến câu “x² = 4” thành một mệnh đề đúng và một mệnh đề sai.
Đáp án: Chọn x = 2 được “2² = 4” (đúng); chọn x = 3 được “3² = 4” (sai).
Bài 3. “Mọi số nguyên tố đều là số lẻ” có phải mệnh đề không? Đúng hay sai?
Đáp án: Là mệnh đề, và là mệnh đề sai vì 2 là số nguyên tố chẵn.
Tóm tắt
- Mệnh đề = câu khẳng định xác định được đúng hoặc sai.
- Không là mệnh đề: câu hỏi, cảm thán, mệnh lệnh, ý kiến chủ quan, câu chứa biến chưa gán giá trị.
- Mệnh đề sai vẫn là mệnh đề.
Câu hỏi thường gặp
Mệnh đề là gì?
Mệnh đề là câu khẳng định mà ta xác định được là đúng hoặc sai, không thể vừa đúng vừa sai. Ví dụ: "Hà Nội là thủ đô của Việt Nam" là mệnh đề đúng.
Câu hỏi hoặc câu cảm thán có phải mệnh đề không?
Không. Câu hỏi, câu cảm thán và câu mệnh lệnh không khẳng định điều gì nên không thể đánh giá đúng hay sai, do đó không phải mệnh đề.
Câu sai có được coi là mệnh đề không?
Có. Mệnh đề chỉ cần xác định được đúng hoặc sai. Ví dụ "7 là số chẵn" là mệnh đề sai.
Câu "x + 3 = 5" có phải mệnh đề không?
Không, vì chứa biến x chưa có giá trị cụ thể nên chưa thể kết luận đúng hay sai. Đây là mệnh đề chứa biến; thay x bằng số cụ thể thì thành mệnh đề.