Trả lời nhanh
Tỉ số giới tính được tính bằng tỉ lệ giữa số lượng cá thể đực và số lượng cá thể cái trong quần thể (đực : cái). Đây là đặc trưng cơ bản của quần thể sinh vật, cho biết quần thể có cân bằng về giới hay không. Khi gặp câu trắc nghiệm, hãy chọn phương án nói về “số cá thể đực so với số cá thể cái”.
Tỉ số giới tính là gì?
Trong một quần thể, các cá thể được chia thành đực và cái. Tỉ số giới tính (còn gọi là tỉ lệ giới tính) cho ta biết bên nào nhiều hơn và nhiều hơn bao nhiêu.
Công thức:
Tỉ số giới tính = Số cá thể đực : Số cá thể cái
Có thể viết dưới dạng phân số (đực/cái), dạng tỉ lệ (60 : 40) hoặc quy về “số đực trên 100 cái”. Ở đa số loài, tỉ lệ này xấp xỉ 1 : 1, nhưng có nhiều ngoại lệ.
Ví dụ minh hoạ
Ví dụ tự đặt: một đàn hươu có 30 con đực và 60 con cái.
- Tỉ số giới tính = 30 : 60 = 1 : 2 (hay 0,5).
- Nghĩa là cứ 1 con đực có 2 con cái; con cái chiếm ưu thế.
Một ví dụ khác: đàn cá có 120 con đực, 80 con cái thì tỉ số là 120 : 80 = 3 : 2 = 1,5.
Loại trừ các cách hiểu sai
| Cách hiểu | Đúng/Sai | Vì sao |
|---|---|---|
| Số cá thể đực so với số cá thể cái | Đúng | Đúng định nghĩa. |
| Số cá thể đực so với tổng số cá thể | Sai | Đây là tỉ lệ phần trăm đực, không phải tỉ số giữa hai giới. |
| Số cá thể trưởng thành so với số cá thể non | Sai | Đó là liên quan đến cấu trúc nhóm tuổi. |
| Số cá thể trên một đơn vị diện tích | Sai | Đó là mật độ cá thể. |
Nếu đề cho sẵn bốn phương án, hãy đối chiếu từng phương án với bảng trên để loại nhanh.
Vì sao tỉ số giới tính quan trọng?
- Ảnh hưởng đến khả năng sinh sản: nếu thiếu cá thể cái, số con sinh ra giảm.
- Giúp con người điều chỉnh khai thác: trong chăn nuôi, người ta giữ số cái nhiều hơn đực để tăng sản lượng trứng, sữa, con giống.
- Tỉ lệ này không cố định, thay đổi theo loài, giai đoạn sống, mùa sinh sản, điều kiện môi trường và tỉ lệ tử vong giữa hai giới.
Một số ví dụ thường gặp trong bài học: nhiều loài chim, thú có tỉ lệ khoảng 1 : 1; ngỗng, vịt thường có cái nhiều hơn đực ở giai đoạn trưởng thành; một số loài kiến, ong thì cái (ong thợ, ong chúa) nhiều hơn hẳn đực.
Lưu ý: tỉ số giới tính trong dân số học
Trong môn Địa lí, khi học về cơ cấu dân số theo giới, tỉ số giới tính thường được tính bằng số nam so với 100 nữ:
Tỉ số giới tính = (Số nam / Số nữ) × 100
Ví dụ tự đặt: một địa phương có 5 100 nam và 5 000 nữ thì tỉ số giới tính = 5 100/5 000 × 100 = 102 (nam trên 100 nữ). Hãy đọc kỹ đề thuộc môn nào để chọn đúng cách biểu diễn; bản chất vẫn là so sánh số nam (đực) với số nữ (cái).
Lỗi sai thường gặp
- Viết ngược thành cái : đực. Quy ước thông thường là đực trước, cái sau.
- Nhầm với tỉ lệ đực trong tổng số (60 đực trên 100 cá thể không có nghĩa tỉ số là 60 : 100).
- Quên rút gọn tỉ lệ khi đề yêu cầu dạng tối giản.
Mẹo nhớ: “giới tính” là so sánh hai giới với nhau, nên công thức luôn có đực và cái ở hai vế.
Bài luyện tập
- Một quần thể có 45 con đực và 90 con cái. Tính tỉ số giới tính.
Đáp án: 45 : 90 = 1 : 2. - Một quần thể có 200 cá thể, trong đó 120 cá thể cái. Tỉ số giới tính là bao nhiêu?
Đáp án: số đực = 200 − 120 = 80; tỉ số = 80 : 120 = 2 : 3. - Một huyện có 98 000 nam và 100 000 nữ. Tính số nam trên 100 nữ.
Đáp án: 98 000/100 000 × 100 = 98.
Câu hỏi thường gặp
Tỉ số giới tính được tính bằng công thức nào?
Tỉ số giới tính = số lượng cá thể đực : số lượng cá thể cái trong quần thể. Trong dân số học, thường tính số nam trên 100 nữ.
Tỉ số giới tính có phải lúc nào cũng là 1 : 1 không?
Không. Nhiều loài xấp xỉ 1 : 1 nhưng tỉ lệ thay đổi theo loài, giai đoạn sống, mùa sinh sản, điều kiện môi trường và mức tử vong của hai giới.
Tỉ số giới tính khác mật độ cá thể thế nào?
Tỉ số giới tính so sánh số đực với số cái, còn mật độ cá thể là số cá thể trên một đơn vị diện tích hoặc thể tích của môi trường.
Tỉ số giới tính có ý nghĩa gì trong thực tiễn?
Nó ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của quần thể và giúp con người điều chỉnh chăn nuôi, khai thác hợp lí, ví dụ giữ số cái nhiều hơn đực để tăng sản lượng.