Trả lời nhanh
Thành tựu không phải do công nghệ gen là thành tựu không có bước chuyển gen hay tạo ADN tái tổ hợp. Trong các đề hay gặp, đó thường là cừu Dolly (nhân bản vô tính bằng cấy nhân), dưa hấu tam bội (đa bội hoá) hoặc giống tạo bằng lai, gây đột biến. Còn insulin từ E. coli, lúa gạo vàng, cà chua chín chậm đều là công nghệ gen.
Đề bài này có nhiều phiên bản với các phương án khác nhau. Vì vậy thay vì học thuộc một đáp án, em nên nắm tiêu chí phân loại. Có tiêu chí thì phương án nào cũng loại trừ được trong vài giây.
Công nghệ gen là gì? Tiêu chí nhận biết
Công nghệ gen là quy trình tạo ra những tế bào hoặc sinh vật có gen bị biến đổi, hoặc có thêm gen mới. Cốt lõi là kĩ thuật tạo ADN tái tổ hợp rồi đưa vào tế bào nhận.
Gặp một thành tựu, em tự hỏi hai câu:
- Có lấy một gen từ nơi này ghép vào nơi khác (thường là vào plasmit, vectơ, hệ gen của sinh vật nhận) không?
- Hoặc có chủ động làm bất hoạt, sửa, thay một gen cụ thể không?
Nếu “có” thì đó là công nghệ gen. Nếu cả hai đều “không” thì đó là phương pháp khác.
Bảng phân loại các thành tựu hay gặp
| Thành tựu | Phương pháp | Có phải công nghệ gen? |
|---|---|---|
| Vi khuẩn E. coli sản xuất insulin người | Chuyển gen insulin vào vi khuẩn | Có |
| Lúa gạo vàng giàu β-caroten | Chuyển gen tổng hợp tiền vitamin A vào lúa | Có |
| Cà chua chín chậm, bảo quản lâu | Bất hoạt gen làm chín quả | Có |
| Cừu, bò chuyển gen tiết protein người trong sữa | Chuyển gen người vào động vật | Có |
| Cừu Dolly | Nhân bản vô tính: cấy nhân tế bào xôma vào tế bào trứng đã bỏ nhân | Không |
| Dưa hấu tam bội không hạt | Đa bội hoá (cho tứ bội lai với lưỡng bội) | Không |
| Giống lúa, đậu tương đột biến do chiếu xạ | Gây đột biến | Không |
| Giống cây lai năng suất cao | Lai hữu tính, ưu thế lai | Không |
| Cây nhân nhanh bằng nuôi cấy mô | Nuôi cấy mô tế bào | Không |
Vì sao cừu Dolly không phải công nghệ gen?
Đây là bẫy phổ biến nhất. Cừu Dolly ra đời năm 1996 nhờ chuyển nhân của tế bào tuyến vú vào tế bào trứng đã bị loại nhân. Người ta không tách gen riêng lẻ và không tạo ADN tái tổ hợp. Cả bộ gen vốn có của cừu cho nhân được “sao chép nguyên”, nên Dolly có kiểu gen gần như giống cừu cho nhân.
Mẹo nhớ: nhân bản = sao chép nguyên cả nhân; chuyển gen = ghép thêm một gen.
Loại trừ từng nhóm phương án
- Có từ “chuyển gen”, “gen người”, “plasmit”, “vectơ”, “ADN tái tổ hợp”: là công nghệ gen, loại.
- Có từ “bất hoạt gen”, “gen kháng sâu”, “gen tổng hợp vitamin”: cũng là công nghệ gen, loại.
- Có từ “nhân bản”, “cấy nhân”, “tam bội”, “tứ bội”, “chiếu xạ”, “lai”, “nuôi cấy mô”: không phải công nghệ gen, đây là phương án cần chọn.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “tạo giống bằng công nghệ tế bào” (nhân bản, nuôi cấy mô, dung hợp tế bào trần) với công nghệ gen vì cùng liên quan đến sinh vật biến đổi.
- Thấy từ “vi khuẩn” hoặc “vi sinh vật” liền nghĩ là công nghệ gen. Thực tế lên men sữa chua, làm giấm là vi sinh thông thường, không chuyển gen.
- Cho rằng mọi sinh vật “giống mới” đều là biến đổi gen. Giống lai và giống đột biến không phải sinh vật biến đổi gen theo nghĩa kĩ thuật.
Bài luyện tập
Câu 1. Thành tựu nào sau đây là do công nghệ gen? (a) Dê chuyển gen sản xuất protein người trong sữa; (b) Nhân bản cừu bằng cấy nhân; (c) Dưa hấu không hạt.
Đáp án: (a). Có chuyển gen người vào dê. (b) là công nghệ tế bào, (c) là đa bội hoá.
Câu 2. Điền khuyết: Công nghệ gen dựa trên kĩ thuật tạo ……… rồi đưa vào tế bào nhận.
Đáp án: ADN tái tổ hợp.
Câu 3. Vì sao nuôi cấy mô để nhân nhanh cây lan không được xếp vào công nghệ gen?
Đáp án: Vì chỉ nuôi tế bào hoặc mô để phát triển thành cây mới, không chuyển hay thay đổi gen nào, các cây con có kiểu gen giống cây mẹ.
Lưu ý: nếu đề của em có các phương án khác với ví dụ trên, em cứ áp dụng đúng hai câu hỏi ở phần tiêu chí để chọn.
Câu hỏi thường gặp
Cừu Dolly có phải thành tựu của công nghệ gen không?
Không. Cừu Dolly được tạo bằng nhân bản vô tính (cấy nhân tế bào xôma vào tế bào trứng đã bỏ nhân), không có bước tạo ADN tái tổ hợp hay chuyển gen.
Lúa gạo vàng có phải do công nghệ gen không?
Có. Người ta chuyển các gen tổng hợp β-caroten vào cây lúa nên hạt gạo giàu tiền vitamin A.
Dưa hấu không hạt có phải sinh vật biến đổi gen không?
Không. Dưa hấu tam bội được tạo bằng đa bội hoá và lai giữa dạng tứ bội với lưỡng bội, không chuyển gen.
Làm sao phân biệt nhanh công nghệ gen với công nghệ tế bào?
Công nghệ gen có chuyển, ghép hoặc bất hoạt một gen cụ thể. Công nghệ tế bào làm việc với cả tế bào, mô hoặc nhân mà không can thiệp vào từng gen riêng lẻ.