Trả lời nhanh
Tại một ngọn núi thường có mưa nhiều ở sườn đón gió (sườn hướng về phía gió ẩm thổi tới). Gió ẩm gặp núi bị đẩy lên cao, nhiệt độ giảm, hơi nước ngưng tụ thành mây và gây mưa. Sườn khuất gió thì ngược lại: không khí đã mất hơi ẩm, lại đi xuống và nóng lên nên khô, ít mưa.
Đề bài
Câu hỏi: Tại một ngọn núi, thường có mưa nhiều ở …
Đáp án: sườn đón gió.
Trong đề trắc nghiệm, các phương án nhiễu hay gặp là “sườn khuất gió”, “đỉnh núi” hoặc “chân núi”. Em chỉ cần nhớ: lượng mưa trên núi phụ thuộc vào hướng sườn so với gió ẩm, không phụ thuộc vị trí đỉnh hay chân.
Hành trình của một luồng gió ẩm qua núi
Bài này đi theo từng chặng của luồng gió để em thấy rõ vì sao hai sườn núi lại khác nhau đến vậy:
- Trước núi: gió thổi từ biển vào mang nhiều hơi nước.
- Leo sườn đón gió: núi chắn ngang buộc khối khí phải bốc lên. Càng lên cao, không khí càng loãng, giãn nở và lạnh đi.
- Ngưng tụ: khi đủ lạnh, hơi nước ngưng tụ thành mây, rồi thành mưa rơi xuống sườn đón gió.
- Vượt đỉnh: khối khí đã “trút” phần lớn hơi ẩm.
- Xuống sườn khuất gió: không khí đi xuống, bị nén lại và nóng lên nhanh, trở nên khô nóng. Đây chính là hiệu ứng phơn, gió khi đó gọi là gió phơn.
| Đặc điểm | Sườn đón gió | Sườn khuất gió |
|---|---|---|
| Chuyển động của không khí | Bốc lên | Giáng xuống |
| Nhiệt độ không khí | Giảm dần khi lên cao | Tăng dần khi xuống thấp |
| Độ ẩm | Cao, dễ ngưng tụ | Thấp, khô |
| Lượng mưa | Nhiều | Ít |
Ví dụ ở Việt Nam
- Dãy Trường Sơn Bắc: đầu mùa hạ, gió mùa Tây Nam từ vịnh Ben-gan gây mưa ở sườn tây (phía Lào). Khi vượt núi sang sườn đông, gió trở nên khô nóng, gọi là gió Tây khô nóng (dân gian quen gọi là “gió Lào”), ảnh hưởng mạnh đến Bắc Trung Bộ.
- Sườn đông Trường Sơn vào thu – đông: gió hướng đông bắc từ biển thổi vào gặp địa hình nên Trung Bộ có mưa nhiều vào thời kì này.
- Các “rốn mưa”: những nơi nằm ở sườn đón gió ẩm như Bắc Quang (Hà Giang), Hoàng Liên Sơn, Bạch Mã có lượng mưa rất lớn.
Vì sao các phương án nhiễu sai?
- Sườn khuất gió: không khí giáng xuống, nóng và khô nên ít mưa. Đây là phương án ngược hoàn toàn với đáp án.
- Đỉnh núi: lượng mưa tăng theo độ cao chỉ đến một giới hạn; ở những núi rất cao, lên quá giới hạn đó không khí đã mất nhiều hơi ẩm nên mưa giảm. Vì vậy không thể nói “đỉnh núi luôn mưa nhiều”.
- Chân núi: lượng mưa ở chân núi phụ thuộc chân núi nằm ở sườn nào; bản thân vị trí chân núi không quyết định mưa nhiều.
Kiến thức cần nhớ: địa hình và lượng mưa
Địa hình là một trong năm nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa, cùng với khí áp, frông, gió và dòng biển. Nếu em cần bài phân tích đầy đủ cả năm nhân tố, hãy xem Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa.
Với riêng nhân tố địa hình, em ghi nhớ hai ý: (1) cùng một dãy núi, sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió mưa ít; (2) trên sườn đón gió, lượng mưa tăng theo độ cao đến một giới hạn nhất định rồi giảm. Hướng của dãy núi cũng rất quan trọng: dãy núi chắn vuông góc với hướng gió ẩm sẽ gây mưa lớn hơn dãy núi chạy song song với hướng gió.
Mẹo nhớ: “Đón gió đón mưa, khuất gió khô hanh”. Cũng có thể nhớ theo nguyên tắc chung trong bài Nhân tố nào thường gây ra mưa nhiều?: cái gì làm không khí ẩm bốc lên thì gây mưa.
Câu hỏi luyện tập tương tự
Câu 1. Gió phơn có đặc điểm gì?
A. Mát và ẩm. B. Khô và nóng. C. Lạnh và khô. D. Nóng và ẩm.
Đáp án: B. Khô và nóng – vì gió đã mất hơi ẩm ở sườn đón gió và nóng lên khi đi xuống sườn khuất gió.
Câu 2. Ở sườn đón gió, khi lên cao lượng mưa thay đổi thế nào?
Đáp án: tăng dần theo độ cao đến một giới hạn nhất định, sau đó giảm.
Câu 3. Vì sao vào đầu mùa hạ, Bắc Trung Bộ thường chịu thời tiết khô nóng?
Đáp án: do gió mùa Tây Nam gây mưa ở sườn tây Trường Sơn, khi vượt núi sang sườn đông thì trở nên khô nóng (hiệu ứng phơn).
Câu hỏi thường gặp
Sườn đón gió là gì?
Là sườn núi hướng về phía gió thổi tới. Nếu là gió ẩm, sườn này thường mưa nhiều vì không khí bị đẩy lên cao, lạnh đi và ngưng tụ.
Vì sao sườn khuất gió ít mưa?
Vì không khí khi vượt qua đỉnh đã mất nhiều hơi nước, lại giáng xuống nên nóng lên và khô, khó ngưng tụ gây mưa.
Hiệu ứng phơn là gì?
Là hiện tượng gió ẩm gây mưa ở sườn đón gió, rồi khi vượt núi xuống sườn khuất gió trở nên khô và nóng. Gió Tây khô nóng ở Bắc Trung Bộ là một ví dụ.
Đỉnh núi có phải nơi mưa nhiều nhất không?
Không hẳn. Lượng mưa tăng theo độ cao chỉ đến một giới hạn; với núi rất cao, lên quá giới hạn đó lượng mưa lại giảm.