Trả lời nhanh
Cơ thể có kiểu gen AB/ab giảm phân cho giao tử AB, ab (giao tử liên kết) và nếu có hoán vị gen thì thêm Ab, aB (giao tử hoán vị). Với tần số hoán vị f: AB = ab = (1 − f)/2; Ab = aB = f/2. Nếu liên kết hoàn toàn (f = 0) chỉ có AB = ab = 50%. Ví dụ f = 20% thì AB = ab = 40%, Ab = aB = 10%.
Đọc kiểu gen AB/ab như thế nào?
Dấu gạch ngang phân số cho biết hai cặp gen (A, a) và (B, b) cùng nằm trên một cặp nhiễm sắc thể tương đồng. Một NST mang A và B, NST kia mang a và b. Đây là kiểu gen dị hợp tử đều (còn gọi là dị hợp đều).
Vì hai gen nằm trên cùng một NST nên chúng thường đi cùng nhau khi phân li – đó là hiện tượng liên kết gen. Chỉ khi xảy ra trao đổi chéo giữa các crômatit không chị em ở kì đầu giảm phân I thì mới sinh ra tổ hợp gen mới (hoán vị gen).
Trường hợp 1: Liên kết hoàn toàn
Không có trao đổi chéo, mỗi NST kép đi về một giao tử nên chỉ tạo hai loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau:
- AB = 1/2 = 50%
- ab = 1/2 = 50%
Lưu ý: ở ruồi giấm đực và tằm cái, hoán vị gen không xảy ra nên AB/ab luôn cho 2 loại giao tử như trên.
Trường hợp 2: Có hoán vị gen với tần số f
Tần số hoán vị gen f chính là tổng tỉ lệ hai loại giao tử hoán vị. Hai loại này luôn bằng nhau, nên:
| Loại giao tử | Nguồn gốc | Tỉ lệ |
|---|---|---|
| AB | Liên kết | (1 − f)/2 |
| ab | Liên kết | (1 − f)/2 |
| Ab | Hoán vị | f/2 |
| aB | Hoán vị | f/2 |
Vì sao Ab và aB là giao tử hoán vị? Vì trong cơ thể gốc không có NST nào mang sẵn Ab hay aB; chúng chỉ xuất hiện sau khi hai crômatit trao đổi đoạn chứa alen B và b.
Ví dụ (tự đặt): f = 20% = 0,2 → AB = ab = (1 − 0,2)/2 = 0,4 = 40%; Ab = aB = 0,2/2 = 0,1 = 10%. Tổng: 40 + 40 + 10 + 10 = 100%.
Trường hợp 3: Tính theo số tế bào sinh giao tử
Đề thường hỏi một tế bào hoặc một nhóm tế bào. Cần nhớ:
- 1 tế bào sinh tinh AB/ab, không hoán vị: tạo 4 tinh trùng, gồm 2 AB và 2 ab (2 loại).
- 1 tế bào sinh tinh AB/ab, có hoán vị: tạo 4 tinh trùng khác nhau AB, ab, Ab, aB, mỗi loại 1 (4 loại).
- 1 tế bào sinh trứng: chỉ tạo 1 trứng, thuộc một trong các loại AB, ab, Ab, aB (hoặc AB/ab không hoán vị thì AB hoặc ab).
- Nếu x% số tế bào sinh giao tử có xảy ra hoán vị thì f = x/2 %, vì mỗi tế bào hoán vị chỉ cho 2/4 giao tử hoán vị.
Ví dụ vận dụng vào phép lai
Cho ♂ AB/ab (liên kết hoàn toàn) × ♀ AB/ab (f = 20%). Giao tử đực: AB = ab = 0,5. Giao tử cái: AB = ab = 0,4; Ab = aB = 0,1.
- Kiểu hình lặn ab/ab = 0,5 × 0,4 = 0,2 = 20%.
- Kiểu hình A-B- = 0,5 + 0,2 = 70% (dùng công thức A-B- = 0,5 + ab/ab).
- A-bb = aaB- = 0,25 − 0,2 = 5%.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm giao tử AB là giao tử hoán vị. Với kiểu gen AB/ab, AB và ab là giao tử liên kết; với Ab/aB thì ngược lại.
- Cho rằng f có thể lớn hơn 50%. Thực tế f ≤ 50%, vì giao tử liên kết luôn ≥ 25% mỗi loại.
- Viết giao tử AB, Ab, aB, ab đều 25% – đó là kết quả của phân li độc lập (kiểu gen AaBb), không phải của AB/ab.
- Quên rằng một tế bào sinh trứng chỉ cho một trứng.
Mẹo nhớ: “Giống bố mẹ thì nhiều, khác bố mẹ thì ít” – giao tử giống NST ban đầu (AB, ab) chiếm tỉ lệ lớn hơn 25%, giao tử mới (Ab, aB) nhỏ hơn 25%.
Bài luyện tập
- Cơ thể AB/ab giảm phân với f = 30%. Tính tỉ lệ từng loại giao tử.
Đáp án: AB = ab = 35%; Ab = aB = 15%. - 1000 tế bào sinh tinh có kiểu gen AB/ab giảm phân, trong đó 200 tế bào xảy ra hoán vị. Tính tần số hoán vị gen và số tinh trùng mỗi loại.
Đáp án: Có 4000 tinh trùng. 800 tế bào không hoán vị cho AB = ab = 1600 mỗi loại; 200 tế bào hoán vị cho mỗi loại AB, ab, Ab, aB thêm 200. Vậy AB = ab = 1800; Ab = aB = 200; f = 400/4000 = 10%. - Cho AB/ab (f = 20%) tự thụ phấn (hoán vị ở cả hai bên). Tính tỉ lệ ab/ab.
Đáp án: 0,4 × 0,4 = 16%.
Câu hỏi thường gặp
Cơ thể AB/ab giảm phân bình thường, không hoán vị cho mấy loại giao tử?
Cho 2 loại giao tử là AB và ab với tỉ lệ bằng nhau, mỗi loại 50%.
Làm sao biết giao tử nào là giao tử hoán vị?
Giao tử hoán vị là giao tử có tổ hợp alen khác với tổ hợp trên các NST ban đầu. Ở AB/ab, giao tử hoán vị là Ab và aB.
Tần số hoán vị gen tối đa là bao nhiêu?
Tối đa 50%. Khi đó bốn loại giao tử có tỉ lệ bằng nhau (25%), giống kết quả phân li độc lập.
Một tế bào sinh tinh AB/ab có hoán vị cho mấy loại tinh trùng?
Cho 4 tinh trùng thuộc 4 loại khác nhau: AB, ab, Ab, aB, mỗi loại một tinh trùng.