Trả lời nhanh
Trong các polime hay gặp ở đề thi, tơ visco (và tơ xenlulozơ axetat, còn gọi là tơ axetat) thuộc loại polime bán tổng hợp. Lí do: chúng không lấy trực tiếp từ thiên nhiên mà cũng không được trùng hợp từ monome nhỏ, mà được làm ra bằng cách chế hoá xenlulozơ, một polime thiên nhiên, qua phản ứng hoá học.
Ba nhóm polime theo nguồn gốc
| Loại | Cách có được | Ví dụ |
|---|---|---|
| Polime thiên nhiên | Có sẵn trong tự nhiên | Xenlulozơ, tinh bột, protein (tơ tằm, len), cao su thiên nhiên |
| Polime tổng hợp | Con người trùng hợp hoặc trùng ngưng từ monome | Polietilen (PE), PVC, nilon-6,6, tơ nitron, tơ lapsan, cao su buna |
| Polime bán tổng hợp (nhân tạo) | Chế hoá một polime thiên nhiên bằng phản ứng hoá học | Tơ visco, tơ xenlulozơ axetat, xenlulozơ trinitrat |
Vì sao tơ visco và tơ axetat là bán tổng hợp?
Nguyên liệu để làm tơ visco là xenlulozơ từ gỗ hoặc tre. Người ta cho xenlulozơ tác dụng với natri hiđroxit và cacbon đisunfua để tạo dung dịch nhớt, rồi kéo thành sợi trong bể axit. Mạch polime vẫn xuất phát từ xenlulozơ, chỉ được “xử lí” để thành sợi, nên gọi là bán tổng hợp.
Tơ axetat được điều chế từ xenlulozơ và anhiđrit axetic (hoặc axit axetic) tạo thành este xenlulozơ axetat. Một ví dụ khác là xenlulozơ trinitrat (thuốc súng không khói) từ xenlulozơ với axit nitric đặc, có axit sunfuric đặc làm xúc tác:
[C6H7O2(OH)3]n + 3nHNO3 → [C6H7O2(ONO2)3]n + 3nH2O
Loại trừ các lựa chọn hay gặp
- Tơ tằm, len, bông, xenlulozơ, tinh bột: polime thiên nhiên.
- Tơ nilon-6,6, tơ nilon-6, tơ lapsan, tơ nitron, PE, PVC, PS, cao su buna: polime tổng hợp, vì được tạo ra từ monome bằng phản ứng trùng hợp hoặc trùng ngưng.
- Tơ visco, tơ axetat: bán tổng hợp (nhân tạo).
Khi đề cho bốn phương án, thường chỉ có một phương án nằm trong nhóm “visco / axetat”. Em tìm hai từ khoá này trước.
Phân biệt “tơ nhân tạo” và “tơ tổng hợp”
Hai cách gọi này dễ làm rối học sinh. Hãy dùng quy tắc:
- Nếu sợi có xuất phát từ xenlulozơ đã qua chế hoá → tơ nhân tạo (bán tổng hợp).
- Nếu sợi được tạo ra từ monome hoá dầu bằng trùng hợp, trùng ngưng → tơ tổng hợp.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ câu “Visco – Axetat đi với bán tổng hợp”. Hoặc nhớ bằng nguồn gốc: xenlulozơ chế hoá = bán tổng hợp; chỉ cần có từ “xenlulozơ” trong tên chất (xenlulozơ axetat, xenlulozơ trinitrat) là nghĩ đến nhóm này.
Một lưu ý về cao su lưu hoá
Cao su lưu hoá là cao su thiên nhiên được đun nóng với lưu huỳnh để tạo cầu nối đisunfua giữa các mạch. Một số tài liệu xếp nó vào nhóm polime chế hoá từ polime thiên nhiên, nhưng đa số bài tập phổ thông chỉ lấy tơ visco, tơ axetat làm đại diện bán tổng hợp. Nếu đề không nhắc rõ, em chọn theo hai chất quen thuộc này.
Luyện tập có đáp án
- Dãy nào gồm toàn polime tổng hợp: (a) PE, PVC, nilon-6,6; (b) tơ visco, PE, PVC; (c) tinh bột, PE, tơ nitron? Dãy (a).
- Tơ nào sau đây là tơ nhân tạo: tơ nilon-6,6, tơ visco, tơ tằm, tơ nitron? Tơ visco.
- Xenlulozơ có phải polime bán tổng hợp không? Không. Xenlulozơ là polime thiên nhiên; sản phẩm chế hoá từ nó mới là bán tổng hợp.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm tơ visco với tơ tổng hợp vì cũng ở dạng sợi nhân tạo.
- Nhầm xenlulozơ với polime bán tổng hợp vì cùng nguồn gốc.
- Cho rằng tơ tằm thuộc loại tổng hợp trong khi nó là protein thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Polime bán tổng hợp là gì?
Là polime được tạo ra bằng cách chế hoá một polime thiên nhiên qua phản ứng hoá học, ví dụ tơ visco, tơ axetat.
Polime bán tổng hợp có phải polime nhân tạo không?
Có. Hai cách gọi này được dùng như nhau trong chương trình phổ thông.
Tơ nilon-6,6 thuộc loại polime nào?
Tơ nilon-6,6 là polime tổng hợp, được điều chế bằng phản ứng trùng ngưng từ hexametylenđiamin và axit ađipic.
Làm sao nhận ra nhanh polime bán tổng hợp trong đề trắc nghiệm?
Tìm các tên có nguồn gốc từ xenlulozơ đã chế hoá như tơ visco, tơ axetat, xenlulozơ trinitrat.