Trả lời nhanh
Tơ nhân tạo (còn gọi là tơ bán tổng hợp) là tơ được chế biến từ polime thiên nhiên là xenlulozơ, gồm tơ visco và tơ xenlulozơ axetat. Tơ nilon-6,6 được trùng ngưng từ hexametylenđiamin và axit ađipic nên là tơ tổng hợp. Vì vậy, trong câu trắc nghiệm, phương án ghép “tơ visco và tơ nilon-6,6” là phương án sai; hãy chọn phương án gồm hai loại tơ cùng nguồn gốc xenlulozơ.
Phân loại tơ theo nguồn gốc
| Loại tơ | Nguồn gốc | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tơ thiên nhiên | Có sẵn trong tự nhiên | Bông, len, tơ tằm |
| Tơ nhân tạo (bán tổng hợp) | Chế biến hoá học từ polime thiên nhiên (xenlulozơ) | Tơ visco, tơ xenlulozơ axetat, tơ đồng–amoniac |
| Tơ tổng hợp | Điều chế từ monome qua trùng hợp hoặc trùng ngưng | Nilon-6,6, nilon-6 (tơ capron), tơ lapsan, tơ nitron (olon) |
Tơ visco và tơ axetat được tạo ra thế nào?
Tơ visco: xenlulozơ (từ gỗ, tre, nứa) được xử lý với NaOH và CS2 tạo thành dung dịch nhớt gọi là xantogenat xenlulozơ. Người ta ép dung dịch này qua lỗ nhỏ vào bể axit, xenlulozơ được tái sinh dưới dạng sợi mảnh. Sợi này mềm, thấm hút tốt, được dùng làm vải may mặc.
Tơ xenlulozơ axetat: xenlulozơ phản ứng với anhiđrit axetic (hoặc axit axetic) tạo xenlulozơ axetat, sau đó hoà tan rồi kéo thành sợi. Tơ axetat bóng, nhẹ, dùng dệt vải và làm một số sản phẩm sợi đặc biệt.
Điểm chung của cả hai: mạch polime vẫn là mạch xenlulozơ, chỉ bị biến đổi một phần hoặc hoà tan rồi kéo lại thành sợi. Con người không tạo ra polime mới từ monome nhỏ.
Phương trình tạo xenlulozơ triaxetat: [C6H7O2(OH)3]n + 3n(CH3CO)2O → [C6H7O2(OOCCH3)3]n + 3nCH3COOH. Trong thực tế, sản phẩm tơ axetat có thể là hỗn hợp điaxetat và triaxetat tuỳ mức độ axetyl hoá.
Bài toán ví dụ. Cần bao nhiêu kg xenlulozơ để điều chế 288 kg xenlulozơ triaxetat? Mỗi mắt xích xenlulozơ có khối lượng 162, mỗi mắt xích triaxetat có khối lượng 288. Nếu hiệu suất 100% thì cần 162 kg xenlulozơ. Nếu hiệu suất 80% thì khối lượng xenlulozơ cần dùng là 162 : 0,8 = 202,5 kg.
Vì sao nilon-6,6 là tơ tổng hợp?
Nilon-6,6 là poliamit, điều chế bằng phản ứng trùng ngưng giữa hexametylenđiamin H2N–(CH2)6–NH2 và axit ađipic HOOC–(CH2)4–COOH:
nH2N–(CH2)6–NH2 + nHOOC–(CH2)4–COOH —t°, xt→ (–NH–(CH2)6–NH–CO–(CH2)4–CO–)n + 2nH2O
Chuỗi polime hoàn toàn được xây dựng từ monome nhỏ, không đi từ polime có sẵn, nên nilon-6,6 thuộc tơ tổng hợp.
Cách phân biệt nhanh khi làm trắc nghiệm
- Nhìn từ khoá: có “xenlulozơ”, “visco”, “axetat” là tơ nhân tạo.
- Có “nilon”, “capron”, “lapsan”, “nitron”, “olon” là tơ tổng hợp.
- Có “bông”, “len”, “tơ tằm” là tơ thiên nhiên.
- Khi đề hỏi “tơ nhân tạo”, chỉ nhận phương án mà cả hai chất trong đó đều xuất phát từ xenlulozơ.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “nhân tạo” với “tổng hợp” vì nghĩ cả hai đều do con người làm ra. Hãy nhớ nhân tạo cần nguyên liệu polime thiên nhiên.
- Ghi nhầm nilon-6,6 là tơ poliamit thiên nhiên. Tơ tằm và len mới là poliamit thiên nhiên (protein).
- Nhầm tơ lapsan với tơ nilon. Lapsan là polieste (poli(etylen terephtalat)), còn nilon thuộc nhóm poliamit.
- Quên rằng tơ visco và tơ axetat có tính chất gần giống bông hơn so với nilon: thấm hút tốt hơn, nhưng kém bền hơn.
So sánh nhanh tơ nhân tạo và tơ tổng hợp
- Tơ nhân tạo mềm, thấm mồ hôi tốt, dễ nhăn, độ bền cơ học vừa phải.
- Tơ tổng hợp bền, dai, ít thấm nước, nhanh khô, thường dùng làm dây, lưới, vải kỹ thuật và quần áo thể thao.
Luyện tập
- Loại tơ nào sau đây thuộc tơ nhân tạo: tơ tằm, tơ visco, tơ nilon-6, tơ lapsan?
Đáp án: tơ visco. - Tơ xenlulozơ axetat được điều chế từ nguyên liệu nào?
Đáp án: xenlulozơ và anhiđrit axetic (hoặc axit axetic). - Chất nào là monome để điều chế tơ nilon-6,6?
Đáp án: hexametylenđiamin và axit ađipic. - Vì sao tơ tằm không phải tơ nhân tạo?
Đáp án: vì tơ tằm có sẵn trong tự nhiên, là tơ thiên nhiên, không qua chế biến hoá học.
Câu hỏi thường gặp
Tơ nhân tạo gồm những loại nào?
Gồm tơ visco, tơ xenlulozơ axetat và tơ đồng–amoniac, đều chế biến từ xenlulozơ.
Nilon-6,6 là tơ nhân tạo hay tơ tổng hợp?
Là tơ tổng hợp, vì được trùng ngưng từ hexametylenđiamin và axit ađipic.
Tơ visco được điều chế như thế nào?
Xenlulozơ được xử lý với NaOH và CS2 thành dung dịch nhớt xantogenat, sau đó ép qua lỗ nhỏ vào bể axit để kéo thành sợi.