Trả lời nhanh
Nước sông chảy nhanh hay chậm phụ thuộc chủ yếu vào độ dốc của địa hình (độ dốc lòng sông): nơi dốc lớn nước chảy xiết, nơi bằng phẳng nước chảy chậm. Ngoài ra, tốc độ còn chịu ảnh hưởng của lượng nước, hình dạng lòng sông và lớp phủ thực vật ven bờ.
Yếu tố quyết định: độ dốc địa hình
Nước luôn chảy từ nơi cao xuống nơi thấp nhờ trọng lực. Địa hình càng dốc, lực kéo dọc theo mặt dốc càng mạnh nên nước chảy càng nhanh. Ngược lại, ở đồng bằng bằng phẳng, nước dồn lại và trôi chậm rãi.
Em có thể thấy rõ điều này ở thượng nguồn các con sông miền núi, nơi nước đổ ào ào qua ghềnh thác. Còn đoạn gần cửa sông ở đồng bằng, dòng nước lững lờ, thuyền bè đi lại êm ả.
Những yếu tố phụ ảnh hưởng đến tốc độ dòng chảy
| Yếu tố | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Lượng nước (mùa mưa, mùa khô) | Mùa mưa lượng nước lớn, dòng chảy mạnh và nhanh hơn; mùa khô dòng chảy yếu, chậm. |
| Chiều rộng, độ sâu lòng sông | Lòng sông hẹp và sâu thì nước dồn lại, chảy nhanh hơn; lòng sông rộng, nông thì nước trải ra, chảy chậm hơn. |
| Độ nhám lòng sông | Đáy nhiều đá, cây cỏ, rác làm tăng ma sát, nước chảy chậm đi. |
| Uốn khúc | Sông uốn quanh co kéo dài đường đi, làm tốc độ giảm so với đoạn chảy thẳng. |
Giải thích bằng ví dụ
- Đoạn thượng lưu một con sông lớn ở vùng núi thường chảy xiết vì lòng sông dốc, hẹp, nhiều đá.
- Đoạn hạ lưu ở đồng bằng chảy chậm vì địa hình thấp, gần như bằng phẳng, lòng sông rộng.
- Sau một trận mưa lớn trên thượng nguồn, mực nước dâng cao và dòng nước nhanh hơn rõ rệt.
Thác nước là trường hợp cực đoan: địa hình đột ngột gãy bậc, nước rơi từ trên cao xuống với tốc độ lớn.
Tác động của tốc độ dòng chảy
- Nước chảy nhanh có sức xâm thực mạnh, bào mòn lòng sông, mang theo đá cuội, sỏi.
- Nước chảy chậm có sức vận chuyển yếu, phù sa lắng đọng dần, tạo nên đồng bằng màu mỡ.
- Dòng chảy nhanh ở nơi có chênh lệch độ cao lớn là tiềm năng để xây thủy điện.
Cách làm bài trắc nghiệm
Nếu đề hỏi “phụ thuộc vào” mà có phương án độ dốc thì đó là đáp án chính xác nhất. Các phương án như màu nước, nhiệt độ nước, tên sông, chiều dài sông thường không quyết định tốc độ chảy. Với câu hỏi cho phép chọn nhiều ý, hãy chọn thêm lượng nước và đặc điểm lòng sông.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ sông dài thì chảy nhanh. Tốc độ phụ thuộc độ dốc, không phụ thuộc chiều dài.
- Nghĩ nước nhiều luôn chảy nhanh. Nước nhiều giúp tăng tốc nhưng ở đồng bằng bằng phẳng sông vẫn chảy chậm.
Luyện tập
- Câu 1. Vì sao sông miền núi chảy xiết hơn sông ở đồng bằng? Đáp án: vì địa hình miền núi dốc hơn nhiều.
- Câu 2. Vì sao mùa lũ nước sông thường chảy nhanh? Đáp án: lượng nước lớn làm dòng chảy mạnh hơn.
- Câu 3. Đoạn sông nào dễ bồi đắp phù sa hơn: dốc hay bằng phẳng? Đáp án: đoạn bằng phẳng vì nước chảy chậm, phù sa lắng đọng.
Câu hỏi thường gặp
Nước sông chảy nhanh hay chậm phụ thuộc vào yếu tố nào?
Chủ yếu phụ thuộc vào độ dốc của địa hình và lòng sông. Ngoài ra còn do lượng nước, chiều rộng và độ sâu lòng sông.
Vì sao sông ở đồng bằng chảy chậm?
Vì địa hình ở đồng bằng thấp và bằng phẳng, độ dốc nhỏ nên lực kéo của trọng lực yếu, nước chảy chậm.
Nước sông chảy nhanh gây ra tác động gì?
Nước chảy nhanh có sức xâm thực mạnh, bào mòn lòng sông và có tiềm năng xây dựng thủy điện.