Trả lời nhanh
Nhận định SAI. Ở thân cây, nước (cùng muối khoáng) được vận chuyển chủ yếu qua mạch gỗ (xilem) theo chiều từ dưới lên, từ rễ lên lá. Mạch rây (floem) chủ yếu vận chuyển chất hữu cơ như saccarozơ từ lá đến nơi sử dụng hoặc dự trữ, nên không phải con đường chính của nước.
Phân tích nhận định: sai ở hai chỗ
Câu “nước được vận chuyển ở thân chủ yếu qua mạch rây theo chiều từ trên xuống” sai đồng thời cả loại mạch lẫn chiều vận chuyển. Câu đúng là:
- Nước và ion khoáng được vận chuyển chủ yếu qua mạch gỗ.
- Chiều vận chuyển là từ rễ lên lá (dòng đi lên).
Khi gặp dạng đề đúng/sai hoặc điền khuyết như thế này, các em chỉ cần xác định đúng “chất gì – mạch nào – chiều nào”.
So sánh mạch gỗ và mạch rây
| Tiêu chí | Mạch gỗ (xilem) | Mạch rây (floem) |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Quản bào và mạch ống, là tế bào chết, thành thứ cấp hoá gỗ, không có chất tế bào | Ống rây và tế bào kèm, là tế bào sống |
| Chất vận chuyển | Nước, ion khoáng (và một ít chất hữu cơ do rễ tổng hợp) | Saccarozơ, axit amin, vitamin, một số ion khoáng di động… |
| Chiều vận chuyển | Một chiều, từ rễ lên lá | Từ cơ quan nguồn (lá) đến cơ quan sử dụng/dự trữ (rễ, củ, quả, chồi…) |
| Động lực | Lực hút do thoát hơi nước, lực đẩy của rễ, lực liên kết giữa các phân tử nước và với thành mạch | Chênh lệch áp suất thẩm thấu giữa cơ quan nguồn và cơ quan sử dụng |
Vì sao nước đi lên bằng mạch gỗ?
Mạch gỗ là những “ống rỗng” nối liền từ rễ đến lá, nên nước ít bị cản trở. Có ba lực cùng tham gia:
- Lực hút của lá do thoát hơi nước: đây là động lực phía trên, đóng vai trò chính.
- Lực đẩy của rễ (áp suất rễ): động lực phía dưới, thể hiện qua hiện tượng ứa nhựa, rỉ nước ở lá.
- Lực liên kết giữa các phân tử nước và lực bám của nước với thành mạch, giúp cột nước không bị đứt đoạn.
Mẹo nhớ nhanh
Nhớ câu: “Gỗ – nước – lên; Rây – đường – xuống”. Mạch gỗ chở nước đi lên, mạch rây chở đường (chất hữu cơ) từ lá đi xuống. Lưu ý “xuống” chỉ là cách nói gần đúng: chất hữu cơ cũng có thể đi lên chồi non, hoa, quả đang lớn, vì chúng là nơi tiêu thụ.
Hai thí nghiệm giúp kiểm chứng
- Cắm cành hoa trắng vào nước pha mực màu: sau vài giờ cánh hoa lên màu; cắt ngang cuống thấy các chấm màu nằm ở vị trí mạch gỗ. Điều này chứng tỏ nước đi lên theo mạch gỗ.
- Khoanh vỏ thân: bóc một vòng vỏ (có mạch rây) nhưng giữ lại lõi gỗ. Chỗ mép trên vết khoanh phình ra vì đường bị tích lại, còn cây tạm thời vẫn hút nước nhờ mạch gỗ. Điều này chứng tỏ mạch rây chở chất hữu cơ chứ không phải đường dẫn nước chính.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm tên: “rây” là sàng, các em liên tưởng “rây bột” (chất hữu cơ như tinh bột, đường), còn “gỗ” là phần cứng dẫn nước.
- Nghĩ mạch gỗ gồm tế bào sống – thực tế là tế bào chết, còn mạch rây mới là tế bào sống.
- Cho rằng mạch rây hoàn toàn không có nước: dịch mạch rây vẫn chứa nhiều nước làm dung môi, nhưng lượng nước vận chuyển chủ yếu của cây đi qua mạch gỗ.
Bài luyện tập
Câu 1. Điền khuyết: “Dòng mạch gỗ vận chuyển … và … từ … lên …”.
Đáp án: nước; ion khoáng; rễ; lá.
Câu 2. Đúng hay sai: “Mạch rây gồm các tế bào chết có thành thấm lignin”.
Đáp án: Sai. Mạch rây gồm tế bào sống (ống rây, tế bào kèm); tế bào chết thành thấm lignin là của mạch gỗ.
Câu 3. Vì sao khi khoanh vỏ quanh thân một cành, quả trên cành đó có thể bị khô, rụng dần dù cành vẫn còn lá xanh một thời gian?
Đáp án: Mạch rây bị cắt nên đường từ lá không xuống được rễ và các phần dưới vết khoanh. Rễ thiếu chất hữu cơ dần suy yếu, hút nước và khoáng kém, nên về lâu dài cây hoặc cành bị ảnh hưởng. Mạch gỗ còn nguyên nên ban đầu nước vẫn lên được.
Câu hỏi thường gặp
Nước được vận chuyển ở thân chủ yếu qua mạch nào?
Qua mạch gỗ (xilem), theo chiều từ rễ lên lá. Mạch gỗ cấu tạo từ tế bào chết dạng ống rỗng nên nước đi lên dễ dàng nhờ lực hút của thoát hơi nước, lực đẩy của rễ và lực liên kết.
Mạch rây vận chuyển chất gì và theo chiều nào?
Mạch rây vận chuyển chủ yếu saccarozơ, axit amin, vitamin và một số ion khoáng di động, từ cơ quan nguồn (lá) đến cơ quan sử dụng hoặc dự trữ như rễ, củ, quả, chồi non.
Mạch gỗ và mạch rây, loại nào là tế bào sống?
Mạch rây gồm các tế bào sống (ống rây và tế bào kèm). Mạch gỗ gồm các tế bào chết (quản bào, mạch ống) với thành thứ cấp hoá gỗ.