Trả lời nhanh
Nguyên nhân gây ra thuỷ triều là do sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời đối với nước biển và đại dương trên Trái Đất, trong đó Mặt Trăng đóng vai trò chính vì ở gần hơn rất nhiều. Gió, dòng biển hay động đất dưới đáy biển không phải nguyên nhân của thuỷ triều. Nước biển dâng lên rồi rút xuống đều đặn mỗi ngày là kết quả của lực hút này.
Thuỷ triều là gì?
Thuỷ triều là hiện tượng nước biển và đại dương dâng lên, hạ xuống một cách có chu kì. Khi nước dâng, người ta gọi là triều lên; khi nước rút, gọi là triều xuống. Nếu đứng trên bãi biển, em sẽ thấy ban ngày có lúc bờ cát rộng ra, có lúc sóng tràn gần tới chân đê.
Vì sao Mặt Trăng và Mặt Trời gây ra thuỷ triều?
Mặt Trăng và Mặt Trời đều hút nước biển trên Trái Đất. Phần nước biển hướng về Mặt Trăng chịu lực hút mạnh hơn nên dồn lại và dâng cao. Cùng lúc đó, ở phía đối diện của Trái Đất, nước cũng dâng lên do hiệu ứng của chuyển động quay, vì thế trên mỗi vùng biển thường có hai lần nước dâng và hai lần nước rút trong khoảng một ngày.
Mặt Trời có khối lượng lớn hơn Mặt Trăng rất nhiều, nhưng ở xa Trái Đất hơn gần 400 lần, nên tác dụng gây triều của Mặt Trăng mạnh hơn, còn Mặt Trời góp thêm một phần nhỏ hơn. Tóm lại, câu trả lời đúng phải nhắc đến lực hút của Mặt Trăng (và Mặt Trời).
Triều cường và triều kém
| Loại | Vị trí các thiên thể | Thời điểm trong tháng | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Triều cường | Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất gần như thẳng hàng | Ngày không trăng (sóc) và ngày trăng tròn (vọng) | Nước dâng cao nhất, rút thấp nhất |
| Triều kém | Mặt Trời và Mặt Trăng tạo thành góc vuông nhìn từ Trái Đất | Ngày trăng thượng huyền và hạ huyền | Chênh lệch mực nước nhỏ nhất |
Khi thẳng hàng, lực hút của hai thiên thể cộng lại nên thuỷ triều lớn. Khi vuông góc, hai lực phần nào triệt tiêu nhau nên thuỷ triều yếu hơn.
Loại trừ các phương án sai
- Gió: gió thổi trên mặt biển tạo ra sóng, không phải thuỷ triều.
- Động đất hoặc núi lửa dưới đáy biển: gây ra sóng thần, một hiện tượng khác và hiếm xảy ra.
- Dòng biển: là những dòng nước chảy lớn trên đại dương, không làm nước dâng hạ có chu kì như thuỷ triều.
- Trái Đất tự quay: chuyển động này làm cho hai lần triều lên mỗi ngày, nhưng nguyên nhân gốc của nước dâng vẫn là sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời.
Chu kì của thuỷ triều
Mặt Trăng mất khoảng 24 giờ 50 phút để trở lại cùng một vị trí trên bầu trời. Vì vậy thời điểm nước lên mỗi ngày chậm hơn ngày hôm trước khoảng gần một giờ. Đây là lí do bảng thuỷ triều của ngư dân luôn thay đổi theo ngày.
Ở vùng biển Việt Nam có cả nhật triều (mỗi ngày một lần nước lên, một lần nước xuống) và bán nhật triều (hai lần lên, hai lần xuống), tuỳ từng khu vực.
Thuỷ triều có ích gì?
- Giúp tàu thuyền ra vào cửa sông, cảng biển dễ dàng khi nước lên.
- Giúp ngư dân và người làm muối, nuôi trồng thuỷ sản biết thời điểm lấy nước.
- Có thể dùng để chạy máy phát điện thuỷ triều.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: nhớ “Trăng kéo nước”, trăng càng gần, nước càng dâng.
- Lỗi: nhầm thuỷ triều với sóng thần vì cả hai đều làm nước biển dâng. Thuỷ triều có chu kì và nguyên nhân thiên văn, sóng thần do động đất đáy biển.
- Lỗi: cho rằng chỉ Mặt Trời gây ra thuỷ triều. Tác động của Mặt Trăng mạnh hơn.
Bài tập vận dụng
- Vào ngày trăng tròn, thuỷ triều thuộc loại nào? Đáp án: triều cường, vì Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng gần thẳng hàng.
- Vì sao giờ nước lên mỗi ngày chậm dần? Đáp án: vì Mặt Trăng trở lại cùng vị trí sau khoảng 24 giờ 50 phút.
- Hiện tượng nào có chu kì: thuỷ triều hay sóng thần? Đáp án: thuỷ triều.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên nhân gây ra thủy triều là do gì?
Do sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời lên nước biển, trong đó Mặt Trăng có tác dụng mạnh hơn vì ở gần Trái Đất hơn.
Khi nào có triều cường?
Triều cường xuất hiện vào ngày không trăng và ngày trăng tròn, lúc Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần như thẳng hàng.
Thủy triều có phải là sóng thần không?
Không. Thuỷ triều là hiện tượng đều đặn do lực hút của các thiên thể, còn sóng thần do động đất hoặc núi lửa dưới đáy biển gây ra.