Trả lời nhanh
Nguồn nguyên liệu sơ cấp của quá trình tiến hoá là đột biến (gồm đột biến gen và đột biến nhiễm sắc thể). Đột biến là quá trình duy nhất tạo ra các alen mới và kiểu gen mới chưa từng có trong quần thể. Biến dị tổ hợp chỉ sắp xếp lại các alen sẵn có nên được xếp vào nguyên liệu thứ cấp.
“Sơ cấp” và “thứ cấp” nghĩa là gì?
Hai từ này chỉ thứ tự xuất hiện của nguồn biến dị. Cái gì có trước, làm nền cho cái khác, gọi là sơ cấp. Cái được tạo ra từ chất liệu có sẵn gọi là thứ cấp. Em hãy hình dung việc làm bánh: bột, đường, trứng là nguyên liệu gốc; còn các loại bánh khác nhau là kết quả phối trộn từ những nguyên liệu ấy.
Vì sao đột biến là nguyên liệu sơ cấp?
- Tạo ra alen mới. Đột biến gen biến đổi cấu trúc gen, sinh ra alen mới. Đây là nguồn duy nhất bổ sung vốn gen cho quần thể.
- Tạo biến đổi lớn về cấu trúc di truyền. Đột biến nhiễm sắc thể (mất, lặp, đảo, chuyển đoạn, thay đổi số lượng) làm thay đổi hàng loạt gen cùng lúc.
- Có trước, làm nền cho biến dị tổ hợp. Nếu không có đột biến thì mọi cá thể mang các alen giống nhau và sinh sản hữu tính cũng không tạo ra điều gì mới.
Vì sao biến dị tổ hợp là nguyên liệu thứ cấp?
Biến dị tổ hợp xuất hiện nhờ phân li độc lập, hoán vị gen và tổ hợp ngẫu nhiên khi thụ tinh. Quá trình này chỉ xáo trộn các alen đã có, không sinh ra alen mới. Muốn có nhiều biến dị tổ hợp thì trước đó phải có nhiều alen khác nhau trong quần thể, mà các alen đó lại do đột biến tạo ra.
| Tiêu chí | Đột biến | Biến dị tổ hợp |
|---|---|---|
| Tạo alen mới | Có | Không |
| Vai trò | Nguyên liệu sơ cấp | Nguyên liệu thứ cấp |
| Cơ chế | Biến đổi vật chất di truyền | Tổ hợp lại alen có sẵn |
| Tần số | Thấp ở từng gen | Rất phong phú nhờ giao phối |
Bốn nhân tố tiến hoá, ai làm gì?
- Đột biến: cung cấp nguyên liệu sơ cấp, làm thay đổi tần số alen rất chậm.
- Giao phối không ngẫu nhiên: không tạo alen mới, chỉ làm thay đổi thành phần kiểu gen.
- Chọn lọc tự nhiên: định hướng tiến hoá, giữ lại kiểu hình thích nghi.
- Các yếu tố ngẫu nhiên, di – nhập gen: làm thay đổi tần số alen không theo hướng xác định, di – nhập gen còn có thể đưa alen mới vào quần thể.
Cần lưu ý: chọn lọc tự nhiên không tạo ra kiểu gen mới, nó chỉ “chọn” trong những gì đột biến và biến dị tổ hợp đã cung cấp.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “biến dị tổ hợp” vì thấy nó phong phú. Phong phú không có nghĩa là sơ cấp.
- Nhầm nguyên liệu tiến hoá với nhân tố định hướng tiến hoá; chỉ chọn lọc tự nhiên mới định hướng.
- Nhầm “thường biến” với đột biến. Thường biến không di truyền nên không là nguyên liệu tiến hoá.
Mẹo nhớ
Em nhớ câu “Đột biến mở đầu, tổ hợp nối sau”: đột biến xuất hiện trước và tạo alen, tổ hợp nối tiếp sắp xếp lại.
Luyện tập
- Quá trình nào làm xuất hiện alen mới trong quần thể?
- Một quần thể chỉ gồm các cá thể thuần chủng, cùng kiểu gen AA. Giao phối có tạo thêm biến dị tổ hợp không? Vì sao?
- Thường biến có phải nguyên liệu tiến hoá không?
Đáp án: (1) Đột biến gen. (2) Không, vì các cá thể chỉ có một loại alen, giao phối không tạo ra tổ hợp mới. (3) Không, vì thường biến chỉ là biến đổi kiểu hình do môi trường, không di truyền được.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn nguyên liệu sơ cấp của quá trình tiến hoá là gì?
Là đột biến, gồm đột biến gen và đột biến nhiễm sắc thể, vì đột biến tạo ra các alen mới cho quần thể.
Nguyên liệu thứ cấp của tiến hoá là gì?
Là biến dị tổ hợp, được hình thành khi giao phối sắp xếp lại các alen đã có sẵn trong quần thể.
Chọn lọc tự nhiên có phải nguyên liệu tiến hoá không?
Không. Chọn lọc tự nhiên là nhân tố định hướng tiến hoá, nó chọn lọc trong nguồn biến dị do đột biến và biến dị tổ hợp cung cấp.