Trả lời nhanh
Dân số nước ta tăng nhanh gây sức ép lên nhiều mặt: khó giải quyết việc làm, chậm nâng cao thu nhập bình quân đầu người và chất lượng cuộc sống (y tế, giáo dục, nhà ở), đồng thời làm cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Khi gặp câu trắc nghiệm, em chọn phương án nói về “sức ép”, “khó khăn”, “suy giảm”, đừng chọn phương án nói về lợi ích.
Vì sao dân số tăng nhanh lại gây hậu quả?
Nguyên nhân gốc là tốc độ tăng dân số vượt tốc độ tăng của nền kinh tế và khả năng cung ứng của xã hội. Khi số người tăng nhanh hơn số việc làm, số bệnh viện, trường học, nhà ở và lương thực làm ra, thì mức sống bình quân sẽ khó cải thiện.
Nước ta có quy mô dân số lớn (khoảng 100 triệu người) và từng trải qua thời kì bùng nổ dân số vào nửa sau thế kỉ XX. Vì thế, dù hiện nay tỉ lệ gia tăng đã giảm, em vẫn thường gặp câu hỏi về hậu quả của giai đoạn tăng nhanh.
Các hậu quả chính theo từng lĩnh vực
| Lĩnh vực | Hậu quả của dân số tăng nhanh |
|---|---|
| Kinh tế | Tốc độ tăng GDP bị “chia nhỏ” nên GDP bình quân đầu người tăng chậm; khó tích lũy vốn để đầu tư; khó chuyển dịch cơ cấu kinh tế. |
| Lao động – việc làm | Mỗi năm có thêm nhiều người bước vào tuổi lao động, trong khi việc làm tạo ra không đủ, dẫn tới thất nghiệp và thiếu việc làm. |
| Xã hội | Quá tải y tế, giáo dục, giao thông, nhà ở; chất lượng cuộc sống chậm cải thiện; dễ nảy sinh các vấn đề xã hội ở đô thị. |
| Tài nguyên – môi trường | Nhu cầu đất, nước, khoáng sản, lương thực tăng, tài nguyên bị khai thác quá mức; rác thải, nước thải tăng gây ô nhiễm. |
| Phân bố dân cư | Áp lực ở đồng bằng và đô thị lớn, thúc đẩy di cư tự phát, khó quy hoạch. |
Ví dụ tính toán để thấy “sức ép” rõ hơn
Đây là ví dụ tự đặt để minh hoạ, không phải số liệu thống kê chính thức. Giả sử một nước có 100 triệu dân và sản lượng lương thực 40 triệu tấn, bình quân 400 kg/người.
- Sau 1 năm, lương thực tăng 1% còn dân số tăng 2%.
- Lương thực: 40 × 1,01 = 40,4 triệu tấn. Dân số: 100 × 1,02 = 102 triệu người.
- Bình quân: 40,4 triệu tấn ÷ 102 triệu người ≈ 396 kg/người, tức là giảm.
Kết luận: khi dân số tăng nhanh hơn sản lượng, bình quân đầu người đi xuống. Mẹo nhớ nhanh: mẫu số tăng nhanh hơn tử số thì thương giảm.
Mẹo làm trắc nghiệm: loại phương án sai
Đề trắc nghiệm thường trộn hậu quả đúng với các ý “nghe hợp lí” nhưng sai. Em dùng bảng sau để loại trừ:
- “Thiếu hụt nguồn lao động”: sai. Dân số tăng nhanh thường dẫn tới dư thừa lao động, không phải thiếu. Thiếu lao động liên quan đến dân số già, sinh thấp.
- “Tuổi thọ trung bình tăng cao”: sai. Tuổi thọ phụ thuộc điều kiện sống, y tế, không phải hậu quả của tăng nhanh dân số.
- “Cơ cấu dân số già”: sai. Tăng nhanh làm cơ cấu dân số trẻ; già hoá là kết quả của sinh thấp kéo dài.
- “Thu nhập bình quân đầu người tăng nhanh”: sai, vì dân số tăng nhanh làm chậm thu nhập bình quân.
- “Gây sức ép lên việc làm, tài nguyên, môi trường, chất lượng cuộc sống”: đúng, đây là nhóm hậu quả chuẩn.
Lưu ý: bài viết không có nguyên văn các phương án của đề em đang làm. Em hãy đối chiếu từng phương án với các nhóm trên rồi chọn phương án nói về sức ép, khó khăn.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “dân số đông” (quy mô) với “dân số tăng nhanh” (tốc độ). Dân số đông có cả lợi thế: thị trường lớn, nguồn lao động dồi dào. Còn hậu quả tiêu cực gắn với tăng quá nhanh.
- Nhầm hậu quả với nguyên nhân (ví dụ: “tập quán sinh nhiều con” là nguyên nhân, không phải hậu quả).
- Chỉ nhớ hậu quả kinh tế mà quên tài nguyên môi trường.
Mẫu trả lời tự luận ngắn
Dân số tăng nhanh gây sức ép lên sự phát triển kinh tế – xã hội: tốc độ tăng GDP bình quân đầu người chậm, thiếu việc làm, quá tải y tế, giáo dục, nhà ở. Đồng thời, nhu cầu tài nguyên tăng khiến tài nguyên cạn kiệt và môi trường ô nhiễm, làm chất lượng cuộc sống khó nâng cao.
Luyện tập
- Phân biệt: “thiếu việc làm” và “thiếu lao động” – cái nào là hậu quả của dân số tăng nhanh?
Đáp án: thiếu việc làm, vì lao động tăng nhanh hơn việc làm được tạo ra. - Nước có 50 triệu dân, lương thực 15 triệu tấn. Sau một năm, dân số tăng 2% còn lương thực tăng 4%. Bình quân thay đổi thế nào?
Đáp án: ban đầu 300 kg/người; sau đó 15,6 triệu tấn ÷ 51 triệu người ≈ 306 kg/người, tức là tăng, vì lương thực tăng nhanh hơn dân số. - Nêu hai biện pháp giảm sức ép dân số.
Đáp án gợi ý: thực hiện chính sách dân số – kế hoạch hoá gia đình, nâng cao nhận thức; đồng thời phát triển kinh tế, tạo việc làm và phân bố lại dân cư hợp lí.
Câu hỏi thường gặp
Dân số nước ta tăng nhanh gây hậu quả gì rõ nhất?
Rõ nhất là sức ép lên việc làm, thu nhập bình quân, chất lượng cuộc sống (y tế, giáo dục, nhà ở) và tài nguyên môi trường.
Dân số tăng nhanh có làm thiếu lao động không?
Không. Dân số tăng nhanh thường làm lao động dư thừa, dẫn đến thiếu việc làm. Thiếu lao động là vấn đề của dân số già và mức sinh thấp.
Vì sao dân số tăng nhanh làm GDP bình quân đầu người tăng chậm?
Vì GDP là tổng sản phẩm của cả nền kinh tế, khi chia cho số dân tăng nhanh hơn thì mức bình quân tăng chậm hoặc giảm.
Biện pháp nào giảm hậu quả của dân số tăng nhanh?
Thực hiện chính sách dân số, kế hoạch hoá gia đình, nâng cao dân trí, phát triển kinh tế, tạo việc làm và phân bố lại dân cư, lao động hợp lí.