Trả lời nhanh
Đáp án là đảo đoạn. Ở dạng này, một đoạn NST bị đứt ra, quay 180° rồi gắn lại vào đúng NST đó. Không có đoạn nào bị mất đi hoặc thêm vào, nên tổng lượng ADN trên NST giữ nguyên. Chỉ có trình tự sắp xếp các gen thay đổi.
Phân tích câu hỏi
Câu hỏi thường gặp trong đề ôn thi THPT môn Sinh học 12. Đề hỏi dạng đột biến cấu trúc NST không làm thay đổi hàm lượng ADN trên NST. Tức là sau đột biến, NST vẫn có số cặp nuclêôtit như trước.
Các phương án thường cho là: mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn và chuyển đoạn (không tương hỗ). Vì đề gốc có thể ghi hơi khác, bạn hãy nắm cách suy luận dưới đây để xử lí mọi biến thể.
Vì sao đảo đoạn không làm đổi hàm lượng ADN?
- Đoạn NST bị đứt hai chỗ, quay ngược 180° rồi nối lại.
- Số lượng gen và số cặp nuclêôtit không đổi, chỉ thứ tự gen bị đảo.
- Hệ quả: có thể thay đổi hoạt động của gen (do vị trí mới), gây giảm sức sống hoặc giảm khả năng sinh sản. Đảo đoạn còn góp phần hình thành loài mới.
Ví dụ tự đặt: NST có trình tự gen ABCDEFGH. Đảo đoạn CDE thành EDC cho ABEDCFGH. Vẫn đủ 8 gen, độ dài ADN không đổi.
Loại trừ từng dạng đột biến
| Dạng | Ví dụ (từ ABCDEFGH) | Hàm lượng ADN trên NST |
|---|---|---|
| Mất đoạn | ABEFGH (mất CD) | Giảm |
| Lặp đoạn | ABCDCDEFGH | Tăng |
| Đảo đoạn | ABEDCFGH | Không đổi |
| Chuyển đoạn giữa 2 NST không tương hỗ | một NST nhận thêm đoạn, NST kia mất đoạn | Thay đổi (NST này tăng, NST kia giảm) |
- Mất đoạn: mất vật chất di truyền nên ADN giảm. Mất đoạn nhỏ ở NST số 21 hoặc 22 ở người gây ung thư máu ác tính.
- Lặp đoạn: thêm một đoạn giống đoạn sẵn có nên ADN tăng. Ở ruồi giấm, lặp đoạn làm mắt lồi thành mắt dẹt.
- Chuyển đoạn giữa hai NST: đoạn chuyển từ NST này sang NST khác nên hàm lượng ADN của từng NST bị thay đổi, dù tổng của cả tế bào không đổi.
Lưu ý khi đề có phương án chuyển đoạn
Nếu đề ghi “chuyển đoạn trong một NST”, đoạn chỉ đổi vị trí trên cùng NST nên hàm lượng ADN trên NST đó cũng không đổi. Khi đó phải đọc kĩ các phương án còn lại và chọn đúng theo từng đề.
Với chuyển đoạn tương hỗ giữa hai NST, mỗi NST vẫn có thể thay đổi độ dài ADN nếu hai đoạn trao đổi dài khác nhau. Vì vậy đề thường dùng đảo đoạn làm đáp án an toàn.
Mẹo nhớ
Hỏi “có thêm hay bớt vật chất không?”. Mất thì bớt, lặp thì thêm, đảo thì chỉ xoay, chuyển thì đổi chỗ giữa hai NST. Chỉ xoay mới giữ nguyên số lượng.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “không đổi hàm lượng ADN” với “không gây hậu quả”. Đảo đoạn vẫn có thể ảnh hưởng đến biểu hiện gen.
- Cho rằng chuyển đoạn nào cũng không đổi ADN vì tổng của tế bào không đổi. Đề hỏi hàm lượng ADN trên NST, nên phải xét từng NST.
- Nhầm đảo đoạn với đột biến gen. Đảo đoạn là đột biến cấu trúc NST, liên quan đến đoạn gồm nhiều gen.
Bài luyện tập
- NST có trình tự MNOPQR. Sau đột biến thành MNQPOR. Đó là dạng nào, ADN có đổi không?
Đáp án: Đảo đoạn OPQ, ADN không đổi. - NST có trình tự MNOPQR. Sau đột biến thành MNOPOPQR. Hàm lượng ADN tăng hay giảm?
Đáp án: Lặp đoạn OP nên ADN tăng. - Dạng đột biến nào gây bệnh ung thư máu ác tính ở người?
Đáp án: Mất đoạn NST (số 21 hoặc 22).
Câu hỏi thường gặp
Đột biến cấu trúc NST nào không làm thay đổi hàm lượng ADN?
Đảo đoạn. Một đoạn NST quay 180° rồi gắn lại vào chính NST đó, không mất hay thêm vật chất di truyền, chỉ đổi trình tự gen.
Vì sao mất đoạn và lặp đoạn làm đổi hàm lượng ADN?
Mất đoạn làm giảm số cặp nuclêôtit, lặp đoạn làm tăng số cặp nuclêôtit trên NST, nên hàm lượng ADN thay đổi.
Đảo đoạn có gây hậu quả gì không?
Có thể. Vị trí gen thay đổi nên hoạt động của gen có thể bị ảnh hưởng, làm giảm sức sống hoặc khả năng sinh sản. Đảo đoạn cũng góp phần hình thành loài mới.
Chuyển đoạn có làm đổi hàm lượng ADN không?
Chuyển đoạn giữa hai NST làm thay đổi hàm lượng ADN của từng NST. Chuyển đoạn trong cùng một NST thì không đổi.