Trả lời nhanh
Nhân loại bước vào thời kì văn minh khi xã hội có giai cấp và nhà nước ra đời, cùng với chữ viết và thành thị. Việc đó diễn ra đầu tiên ở Ai Cập và Lưỡng Hà vào khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN. Phương án “khi công cụ bằng đá ra đời” là sai, vì công cụ đá xuất hiện từ hàng triệu năm trước, trong thời nguyên thủy.
Đề bài và hướng làm
Câu hỏi thường gặp: “Khi nào thì nhân loại bước vào thời kì văn minh?”, trong đó phương án A là “Khi công cụ bằng đá ra đời”. Mình không có đủ cả bốn phương án gốc nên ở đây giải theo cách tìm đáp án đúng bằng dấu hiệu của văn minh. Khi gặp bất kì bộ phương án nào, em chỉ cần chọn phương án nói đến nhà nước, chữ viết hoặc công cụ kim loại gắn với sự phân hóa xã hội.
Văn minh là gì?
Văn minh là trạng thái phát triển cao của xã hội loài người, khi con người đã có tổ chức xã hội phức tạp và các thành tựu vật chất, tinh thần ổn định. Nói gọn, văn minh bắt đầu khi xã hội thoát khỏi thời kì nguyên thủy.
Các dấu hiệu quen thuộc của văn minh gồm:
- Nhà nước: xã hội phân chia giai cấp, có bộ máy cai trị, luật pháp.
- Chữ viết: dùng để ghi chép, quản lí, lưu truyền tri thức.
- Thành thị: trung tâm chính trị, kinh tế, tôn giáo.
- Phân công lao động: thủ công nghiệp, thương nghiệp tách khỏi nông nghiệp.
- Tri thức và nghệ thuật: lịch, toán, kiến trúc, tôn giáo có hệ thống.
Vì sao công cụ bằng đá chưa phải là văn minh?
Công cụ đá thô sơ do người tối cổ chế tác cách đây hàng triệu năm. Khi đó con người sống thành bầy, săn bắt hái lượm, chưa có giai cấp, chưa có nhà nước, chưa có chữ viết. Vì vậy sự ra đời của công cụ đá là mốc của thời nguyên thủy, không phải của văn minh.
Mẹo nhớ: đá = nguyên thủy; kim loại + dư thừa + nhà nước + chữ viết = văn minh.
Từ công cụ kim loại đến nhà nước: chuỗi nguyên nhân
- Con người biết luyện kim (đồng đỏ, đồng thau, sau đó là sắt), công cụ sắc bén hơn.
- Năng suất lao động tăng, xuất hiện sản phẩm dư thừa.
- Tư hữu xuất hiện, xã hội phân hóa giàu – nghèo, hình thành giai cấp.
- Nhà nước ra đời để quản lí xã hội, kéo theo chữ viết và thành thị.
Công cụ kim loại là điều kiện, còn nhà nước và chữ viết là dấu hiệu nhận biết văn minh. Nếu đề hỏi “khi nào bước vào văn minh” thì chọn dấu hiệu, không chọn điều kiện xa như đồ đá.
So sánh thời nguyên thủy và thời văn minh
| Tiêu chí | Thời nguyên thủy | Thời văn minh |
|---|---|---|
| Công cụ | Đá, sau có đồng, sắt ở giai đoạn cuối | Kim loại phổ biến |
| Tổ chức xã hội | Bầy người, thị tộc, bộ lạc | Có giai cấp, nhà nước |
| Chữ viết | Chưa có | Có |
| Nơi cư trú | Hang động, làng xóm nhỏ | Thành thị |
Các nền văn minh đầu tiên
- Ai Cập và Lưỡng Hà: hình thành sớm nhất, khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN, ở lưu vực sông Nin, sông Ơ-phrát và Ti-grơ.
- Ấn Độ và Trung Quốc: hình thành ở lưu vực sông Ấn, sông Hằng, Hoàng Hà, Trường Giang, phát triển mạnh từ thiên niên kỉ III TCN trở đi.
Điểm chung: đều ở các đại giang với đất phù sa màu mỡ, thuận lợi cho nông nghiệp và dư thừa lương thực.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “xuất hiện loài người” hay “công cụ đá” với “bắt đầu văn minh”.
- Nhầm mốc thế giới với Việt Nam. Ở Việt Nam, nhà nước đầu tiên là Văn Lang – Âu Lạc, ra đời muộn hơn các nền văn minh Ai Cập, Lưỡng Hà.
- Chỉ nhớ “chữ viết” mà quên nhà nước. Hai dấu hiệu này đi cùng nhau.
Luyện tập
- Điền khuyết: “Nhân loại bước vào thời kì văn minh khi xã hội phân chia ____ và xuất hiện ____.”
Đáp án: giai cấp; nhà nước (cùng chữ viết). - Vì sao nói công cụ kim loại là tiền đề của văn minh?
Gợi ý: công cụ kim loại làm năng suất tăng, có của cải dư thừa, tư hữu và giai cấp xuất hiện, từ đó nhà nước ra đời. - Nêu hai nền văn minh sớm nhất của nhân loại.
Đáp án: Ai Cập và Lưỡng Hà.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ bằng đá ra đời có phải là bước vào văn minh không?
Không. Công cụ đá xuất hiện từ hàng triệu năm trước, thuộc thời nguyên thủy, khi chưa có nhà nước và chữ viết.
Dấu hiệu chính để nhận biết thời kì văn minh là gì?
Là sự xuất hiện của giai cấp, nhà nước, chữ viết, thành thị và sự phân công lao động rõ rệt.
Nền văn minh nào xuất hiện sớm nhất?
Ai Cập và Lưỡng Hà, vào khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN, bên các dòng sông lớn.
Công cụ kim loại có vai trò gì với văn minh?
Nó làm tăng năng suất, tạo sản phẩm dư thừa, dẫn đến phân hóa giai cấp và nhà nước ra đời.