Trả lời nhanh
Khí khổng là những lỗ nhỏ trên biểu bì lá, có vai trò: (1) là nơi chủ yếu để lá thoát hơi nước, tạo lực hút giúp nước và muối khoáng đi lên từ rễ; (2) cho khí CO2 khuếch tán vào phục vụ quang hợp và cho O2 ra ngoài (hoặc ngược lại khi hô hấp); (3) nhờ đóng – mở mà cây điều chỉnh lượng nước mất đi theo điều kiện môi trường.
Khí khổng là gì? Nằm ở đâu trên lá?
Khí khổng là những lỗ nhỏ li ti nằm ở lớp biểu bì của lá, đôi khi cả ở thân non. Mỗi khí khổng được giới hạn bởi hai tế bào hình hạt đậu gọi là tế bào bảo vệ (tế bào hạt đậu).
Ở đa số cây, khí khổng tập trung nhiều ở mặt dưới lá. Ở lá nổi trên mặt nước như sen, súng, khí khổng lại nằm ở mặt trên, vì mặt dưới tiếp xúc nước.
Ba vai trò chính của khí khổng
1. Thoát hơi nước – “chiếc bơm” kéo nước lên lá
Phần lớn hơi nước thoát ra khỏi lá đi qua khí khổng. Khi nước bốc hơi, lá thiếu nước và hút nước từ mạch gỗ của cuống, thân, rễ. Nhờ vậy nước cùng muối khoáng được vận chuyển liên tục từ rễ lên lá.
Thoát hơi nước còn làm lá mát hơn, tránh bị “cháy nắng” vào buổi trưa.
2. Trao đổi khí giữa lá và môi trường
- Quang hợp (ban ngày): CO2 từ không khí khuếch tán qua khí khổng vào lá; O2 sinh ra đi ra ngoài.
- Hô hấp (cả ngày lẫn đêm): O2 đi vào lá, CO2 thải ra theo chiều ngược lại.
Phương trình quang hợp tóm tắt: 6CO2 + 6H2O → C6H12O6 + 6O2 (cần ánh sáng và diệp lục). Không có đường vào của CO2 thì quang hợp bị hạn chế.
3. Điều chỉnh sự mất nước bằng đóng – mở
Khí khổng không mở cố định. Cây mở khi cần lấy CO2 và đóng lại khi sắp bị mất nước quá nhiều. Đây là cách cây “cân bằng” giữa việc lấy khí và giữ nước.
Khí khổng đóng mở như thế nào?
Thành tế bào bảo vệ không đều: mặt phía lỗ khí dày, mặt phía ngoài mỏng. Điều này quyết định cách lỗ mở ra.
- Mở: tế bào bảo vệ hút nước, trương lên. Thành mỏng căng cong ra ngoài, kéo thành dày theo, lỗ khí mở.
- Đóng: tế bào bảo vệ mất nước, xẹp lại, hai thành dày áp sát nhau, lỗ khí đóng.
| Yếu tố môi trường | Ảnh hưởng đến khí khổng |
|---|---|
| Ánh sáng | Có ánh sáng thường mở; tối thường đóng (trừ nhóm cây CAM như xương rồng, thanh long) |
| Nước | Đủ nước thì mở; hạn hán, héo thì đóng (cây tăng tiết hoocmôn axit abscisic – ABA) |
| Nồng độ CO2 | CO2 trong lá thấp thì mở; quá cao thì có xu hướng đóng |
| Nhiệt độ | Quá nóng, gió khô mạnh làm khí khổng đóng để giảm mất nước |
Ở mức tế bào, khi ion K+ được bơm vào tế bào bảo vệ, áp suất thẩm thấu tăng, nước đi vào làm tế bào trương và khí khổng mở.
Vì sao lá thường có nhiều khí khổng ở mặt dưới?
Mặt trên hứng nắng trực tiếp, nhiệt độ cao nên nếu nhiều khí khổng thì cây mất nước rất nhanh. Mặt dưới râm mát hơn nên vẫn lấy được CO2 mà hạn chế mất nước. Đây là sự thích nghi của lá với môi trường sống.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ ghi “khí khổng để thoát hơi nước”: thiếu vai trò trao đổi khí. Hãy luôn nêu đủ cả hai, rồi thêm ý điều hoà.
- Nhầm với lỗ vỏ (bì khổng): lỗ vỏ nằm ở thân, cành già; khí khổng chủ yếu ở lá.
- Cho rằng toàn bộ hơi nước thoát qua khí khổng: đa số là qua khí khổng, một phần nhỏ qua lớp cutin trên biểu bì.
- Nhầm cơ chế: khí khổng mở khi tế bào bảo vệ no nước, không phải khi mất nước.
Mẹo nhớ: “No nước thì mở, mất nước thì đóng” – giống chiếc túi căng phồng thì miệng túi hở ra.
Bài tập tự luyện
- Vào buổi trưa nắng gắt, cây thường đóng một phần khí khổng. Việc này có lợi và bất lợi gì?
Đáp án: Lợi: giảm mất nước, tránh héo. Bất lợi: CO2 vào ít, quang hợp giảm; thoát hơi nước giảm nên lá kém được làm mát. - Nếu bôi một lớp vaseline kín mặt dưới lá, điều gì xảy ra với lá đó?
Đáp án: Khí khổng bị bít, lá hầu như không thoát hơi nước và không trao đổi khí được, quang hợp giảm, lá dần héo và vàng. - Vì sao lá sen có khí khổng ở mặt trên?
Đáp án: Lá nổi trên mặt nước, mặt dưới tiếp xúc nước nên khí khổng phải nằm ở mặt trên để tiếp xúc không khí.
Câu hỏi thường gặp
Khí khổng nằm ở đâu trên lá?
Khí khổng nằm ở lớp biểu bì lá, thường tập trung nhiều hơn ở mặt dưới. Ở lá nổi trên nước như lá sen, khí khổng nằm ở mặt trên.
Khí khổng mở khi nào?
Khí khổng mở khi hai tế bào bảo vệ no nước, trương lên. Thường xảy ra khi có ánh sáng, cây đủ nước và nồng độ CO2 trong lá thấp.
Khí khổng đóng lại có ý nghĩa gì với cây?
Đóng khí khổng giúp cây giảm mất nước khi hạn hán, nóng hoặc gió khô. Đây là cách cây tự bảo vệ, nhưng đóng lâu sẽ làm quang hợp giảm do thiếu CO2.
Thoát hơi nước qua khí khổng có lợi gì?
Thoát hơi nước tạo lực hút kéo nước và muối khoáng từ rễ lên lá, đồng thời làm mát lá và giúp điều hoà nhiệt độ của cây.