Trả lời nhanh
Đất và sinh vật có quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại hai chiều. Đất cung cấp nước, chất dinh dưỡng, không khí và chỗ bám cho sinh vật nên quyết định sinh vật nào sống được ở đâu. Ngược lại, sinh vật trả lại xác hữu cơ để tạo mùn, làm đất tơi xốp, giữ đất khỏi xói mòn và góp phần hình thành đất.
Dàn ý trả lời ngắn gọn
- Nêu nhận định chung: đất và sinh vật là hai thành phần tự nhiên gắn bó, ảnh hưởng lẫn nhau.
- Ảnh hưởng của đất đến sinh vật.
- Ảnh hưởng của sinh vật đến đất.
- Kết luận và liên hệ thực tiễn (bảo vệ rừng, cải tạo đất).
1. Đất ảnh hưởng đến sinh vật như thế nào?
Đất là môi trường sống trực tiếp của thực vật và của rất nhiều sinh vật nhỏ. Các đặc tính của đất quyết định sự có mặt, sức sinh trưởng và sự phân bố của sinh vật.
- Cung cấp nước và chất khoáng: rễ cây hút nước, đạm, lân, kali… hoà tan trong đất để nuôi cây.
- Cung cấp không khí và chỗ bám: đất tơi xốp có đủ oxi cho rễ hô hấp; rễ bám vào đất giúp cây đứng vững.
- Độ phì, độ dày, độ ẩm, độ chua – mặn quyết định loài sống được: đất giàu mùn, tầng dày thì cây phát triển tốt; đất quá mặn, quá phèn chỉ một số loài chịu được.
- Là nơi cư trú của động vật đất và vi sinh vật: giun đất, kiến, mối, nấm, vi khuẩn…
Ví dụ minh hoạ
| Loại đất | Sinh vật phù hợp |
|---|---|
| Đất phù sa màu mỡ, giàu mùn | Lúa, ngô, rau màu |
| Đất đỏ bazan (feralit) ở Tây Nguyên | Cà phê, cao su, hồ tiêu |
| Đất mặn ven biển | Đước, sú, vẹt (rừng ngập mặn) |
| Đất phèn | Tràm, năng, lúa chịu phèn |
2. Sinh vật ảnh hưởng đến đất như thế nào?
- Tạo chất hữu cơ và mùn: lá rụng, cành khô, xác động vật được vi sinh vật phân giải thành mùn, làm đất màu mỡ.
- Làm đất tơi xốp: rễ cây len vào đá và đất, giun, kiến, mối đào bới tạo khe rỗng cho nước và không khí.
- Làm giàu dinh dưỡng: vi khuẩn nốt sần ở rễ cây họ Đậu (đậu tương, lạc…) cố định đạm từ không khí vào đất.
- Bảo vệ đất: tán rừng giảm sức va đập của mưa, rễ giữ đất, lớp thảm mục giữ ẩm nên hạn chế xói mòn, rửa trôi.
- Góp phần phong hoá đá mẹ: rễ cây, rêu, địa y và axit hữu cơ làm đá vụn nát, mở đầu quá trình hình thành đất.
Vì thế, sinh vật (đặc biệt là thực vật) được xem là một nhân tố quan trọng hình thành đất, bên cạnh đá mẹ, khí hậu, địa hình, thời gian và con người.
3. Kết luận: một vòng tuần hoàn khép kín
Đất nuôi sinh vật, sinh vật chết đi trả lại chất hữu cơ cho đất, đất giàu lên lại nuôi được nhiều sinh vật hơn. Khi rừng bị chặt phá, lớp đất mặt bị mưa cuốn trôi, đất bạc màu, sinh vật nghèo đi – vòng tuần hoàn bị phá vỡ. Do đó cần trồng và bảo vệ rừng, bón phân hữu cơ, luân canh cây họ Đậu để giữ độ phì cho đất.
Mẹo nhớ
Nhớ cụm “Đất cho – Sinh vật trả”. Đất cho: nước, dinh dưỡng, không khí, chỗ bám. Sinh vật trả: xác hữu cơ (mùn), làm tơi xốp, giữ đất, cố định đạm.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ viết một chiều (đất ảnh hưởng sinh vật) mà quên chiều ngược lại, nên mất điểm “mối quan hệ”.
- Nêu ý chung chung, không có ví dụ cụ thể về loại đất – cây trồng.
- Nhầm vai trò: cho rằng chỉ thực vật tác động đến đất, quên động vật đất và vi sinh vật.
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao rừng phòng hộ đầu nguồn giúp giữ đất ở vùng đồi núi?
Đáp án: Tán cây giảm sức rơi của hạt mưa, lớp lá mục giữ nước, rễ cây bám chặt đất nên nước chảy chậm, đất ít bị xói mòn và trượt lở.
Câu 2. Vì sao người nông dân thường trồng xen hoặc luân canh đậu, lạc với lúa, ngô?
Đáp án: Rễ cây họ Đậu có vi khuẩn nốt sần cố định đạm, làm đất giàu dinh dưỡng, giảm lượng phân đạm cần bón cho vụ sau.
Câu 3. Cho ví dụ chứng tỏ đất quyết định loài thực vật phân bố.
Đáp án gợi ý: Ở vùng ven biển đất mặn chỉ có rừng ngập mặn như đước, sú, vẹt; còn đất đỏ bazan Tây Nguyên thích hợp cà phê, cao su.
Câu hỏi thường gặp
Đất ảnh hưởng đến sinh vật qua những yếu tố nào?
Qua nước, chất dinh dưỡng, không khí, độ dày, độ ẩm, độ chua – mặn và khả năng giữ rễ. Những yếu tố này quyết định cây nào sinh trưởng tốt và phân bố ở đâu.
Sinh vật giúp hình thành đất bằng cách nào?
Rễ cây và rêu, địa y làm vụn đá; xác thực vật, động vật được vi sinh vật phân giải thành mùn; giun, kiến làm đất tơi xốp. Nhờ đó đất dần có độ phì.
Vì sao nói đất và sinh vật có quan hệ hai chiều?
Vì đất cung cấp điều kiện sống cho sinh vật, đồng thời sinh vật trả lại chất hữu cơ, cải tạo và bảo vệ đất. Hai thành phần tác động và phụ thuộc lẫn nhau.
Con người cần làm gì để giữ mối quan hệ tốt giữa đất và sinh vật?
Trồng và bảo vệ rừng, bón phân hữu cơ, luân canh cây họ Đậu, hạn chế lạm dụng hoá chất và chống xói mòn đất dốc.