Trả lời nhanh
Điểm không thuộc định luật Hacđi-Vanbec là mọi phát biểu nói rằng tần số alen và thành phần kiểu gen thay đổi qua các thế hệ do chọn lọc, đột biến, di – nhập gen hay giao phối không ngẫu nhiên. Định luật chỉ nói: quần thể lớn, ngẫu phối, không có các nhân tố tiến hoá thì tần số alen và cấu trúc di truyền duy trì ổn định.
Lưu ý: đề gốc có nhiều bản với các phương án khác nhau. Vì vậy bài này hướng dẫn cách phán đoán: em đọc từng phương án, đối chiếu với phần nội dung và điều kiện dưới đây là chọn được đáp án đúng.
Định luật Hacđi-Vanbec nói gì?
Trong một quần thể lớn, giao phối ngẫu nhiên, nếu không có các nhân tố làm thay đổi tần số alen thì:
- Tần số các alen không đổi qua các thế hệ.
- Thành phần kiểu gen đạt trạng thái cân bằng và được duy trì ổn định.
Với một gen có hai alen A (tần số p) và a (tần số q), p + q = 1, cấu trúc cân bằng là:
p2 AA + 2pq Aa + q2 aa = 1
Năm điều kiện để định luật nghiệm đúng
| Điều kiện | Ý nghĩa |
|---|---|
| Quần thể có kích thước lớn | Tránh biến động di truyền (yếu tố ngẫu nhiên) làm mất alen |
| Giao phối ngẫu nhiên | Các giao tử kết hợp theo xác suất tích tần số |
| Các kiểu gen có sức sống, sức sinh sản như nhau | Không có chọn lọc tự nhiên |
| Không có đột biến (hoặc đột biến thuận nghịch cân bằng) | Không làm phát sinh hay mất alen |
| Không có di – nhập gen | Quần thể cách li với quần thể khác |
Cách loại trừ: phát biểu nào KHÔNG thuộc định luật?
Hãy phân loại phát biểu em đọc được vào hai nhóm.
Nhóm thuộc định luật (đúng):
- Quần thể ngẫu phối đạt cân bằng thì tần số alen và kiểu gen không đổi.
- Công thức p2 + 2pq + q2 = 1.
- Định luật chỉ đúng khi quần thể lớn, ngẫu phối, không có nhân tố tiến hoá.
- Từ tỉ lệ kiểu hình lặn, tính được tần số alen (q = √tỉ lệ aa).
Nhóm KHÔNG thuộc định luật (thường là đáp án cần chọn):
- Tần số alen thay đổi theo hướng xác định qua các thế hệ do chọn lọc.
- Quần thể tự phối vẫn đạt cân bằng như quần thể ngẫu phối.
- Định luật đúng với mọi quần thể, kể cả quần thể nhỏ hoặc chịu đột biến mạnh.
- Tần số kiểu gen dị hợp tăng dần qua các thế hệ tự phối.
Đây là các ví dụ minh hoạ thường gặp, không phải phương án gốc của một đề cụ thể.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “cân bằng” với “không có đột biến mãi mãi”. Định luật chỉ là mô hình lí tưởng; quần thể thực tế luôn chịu ít nhiều tác động.
- Áp dụng cho quần thể tự phối. Tự phối làm tăng đồng hợp, giảm dị hợp nên không cân bằng theo công thức này.
- Quên điều kiện “lớn”. Quần thể nhỏ dễ bị yếu tố ngẫu nhiên làm lệch tần số alen.
- Tưởng quần thể chưa cân bằng không bao giờ cân bằng. Với gen trên NST thường, chỉ sau một thế hệ ngẫu phối là quần thể đạt cân bằng.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ từ khoá “ổn định“. Phát biểu nào nói về sự thay đổi tần số alen thì gần như chắc chắn nói về tiến hoá, không thuộc Hacđi-Vanbec.
Kiểm tra quần thể có cân bằng không
Quần thể có cấu trúc x AA : y Aa : z aa cân bằng khi y2 = 4xz.
Ví dụ: 0,64 AA : 0,32 Aa : 0,04 aa có y2 = 0,1024 và 4xz = 4 × 0,64 × 0,04 = 0,1024, nên quần thể cân bằng (p = 0,8; q = 0,2).
Bài luyện tập
- Quần thể ngẫu phối có 4% cá thể kiểu hình lặn (aa). Tính tần số alen và tỉ lệ kiểu gen Aa khi cân bằng.
Đáp án: q = √0,04 = 0,2; p = 0,8; Aa = 2 × 0,8 × 0,2 = 0,32. - Quần thể 0,5 AA : 0,4 Aa : 0,1 aa có cân bằng không?
Đáp án: y2 = 0,16; 4xz = 4 × 0,5 × 0,1 = 0,2. Hai giá trị khác nhau nên không cân bằng. - Quần thể 0,36 AA : 0,48 Aa : 0,16 aa. Sau một thế hệ ngẫu phối, tỉ lệ aa là bao nhiêu?
Đáp án: y2 = 0,2304 = 4 × 0,36 × 0,16 nên quần thể đã cân bằng; q = 0,4, tỉ lệ aa vẫn là 0,16.
Câu hỏi thường gặp
Định luật Hacđi-Vanbec phát biểu như thế nào?
Trong quần thể lớn, giao phối ngẫu nhiên, không có nhân tố tiến hoá tác động thì tần số alen không đổi và thành phần kiểu gen đạt cân bằng, được duy trì qua các thế hệ theo công thức p² AA + 2pq Aa + q² aa = 1.
Nhân tố nào làm định luật Hacđi-Vanbec không còn nghiệm đúng?
Đột biến, chọn lọc tự nhiên, di – nhập gen, các yếu tố ngẫu nhiên (quần thể nhỏ) và giao phối không ngẫu nhiên đều phá vỡ trạng thái cân bằng của quần thể.
Làm sao biết quần thể đã cân bằng di truyền?
Với quần thể x AA : y Aa : z aa, nếu y² = 4xz thì quần thể cân bằng. Em cũng có thể so sánh với p², 2pq, q² tính từ tần số alen.
Quần thể tự phối có tuân theo định luật Hacđi-Vanbec không?
Không. Tự phối làm tăng tỉ lệ đồng hợp và giảm tỉ lệ dị hợp qua các thế hệ nên không duy trì cấu trúc cân bằng p² + 2pq + q².