Trả lời nhanh
Đáp án là phát biểu mâu thuẫn với 5 đặc điểm của mã di truyền: mã bộ ba, đọc liên tục không gối lên nhau, đặc hiệu, thoái hoá, phổ biến. Phát biểu sai hay gặp nhất là “một axit amin chỉ do một bộ ba mã hoá” hoặc “các bộ ba gối lên nhau”, vì thực tế một axit amin thường có nhiều bộ ba và các bộ ba được đọc nối tiếp, không chồng lấn.
Câu hỏi này có nhiều phiên bản phương án khác nhau. Vì vậy thay vì học thuộc một đáp án, em hãy nắm chắc 5 đặc điểm đúng, rồi đối chiếu từng phương án với chúng. Cách này áp dụng được cho mọi biến thể của câu hỏi.
Mã di truyền là gì?
Mã di truyền là trình tự các nuclêôtit trên mARN quy định trình tự các axit amin trong chuỗi pôlipeptit. Đơn vị mã hoá là bộ ba (codon), gồm 3 nuclêôtit liên tiếp. Có 4 loại nuclêôtit nên có 43 = 64 bộ ba.
- 61 bộ ba mã hoá axit amin.
- 3 bộ ba kết thúc: UAA, UAG, UGA (không mã hoá axit amin).
- 1 bộ ba mở đầu: AUG (mã hoá Met ở sinh vật nhân thực, fMet ở sinh vật nhân sơ).
5 đặc điểm đúng của mã di truyền
| Đặc điểm | Nội dung | Mẹo nhớ |
|---|---|---|
| Mã bộ ba | Cứ 3 nuclêôtit liền nhau mã hoá 1 axit amin (hoặc tín hiệu kết thúc). | “Ba” chứ không phải “hai” hay “bốn”. |
| Đọc liên tục, không gối lên nhau | Đọc từ một điểm xác định (bộ ba AUG), theo từng cụm 3 nuclêôtit, không bỏ sót, không dùng chung nuclêôtit. | Giống đọc từng từ 3 chữ cái liền nhau. |
| Tính đặc hiệu | Một bộ ba chỉ mã hoá một loại axit amin. | Một bộ ba → một axit amin. |
| Tính thoái hoá | Một axit amin có thể do nhiều bộ ba mã hoá. | Một axit amin → nhiều bộ ba. |
| Tính phổ biến | Hầu hết các loài dùng chung một bộ mã (có vài ngoại lệ, ví dụ ở ti thể). | Chung cho hầu hết sinh vật. |
Vì sao có thoái hoá mà vẫn đặc hiệu?
Hai tính chất này hay bị nhầm vì nghe có vẻ trái nhau. Thực ra chúng đi theo hai chiều khác nhau:
- Đặc hiệu: nhìn từ bộ ba, mỗi bộ ba chỉ ứng với đúng 1 axit amin.
- Thoái hoá: nhìn từ axit amin, mỗi axit amin có thể ứng với nhiều bộ ba.
Có 61 bộ ba mã hoá cho 20 loại axit amin nên phải có axit amin dùng nhiều bộ ba. Chỉ Met (AUG) và Trp (UGG) có duy nhất một bộ ba.
Các phát biểu sai thường gặp (không phải đặc điểm)
Khi gặp câu “không phải là đặc điểm”, em hãy tìm phát biểu thuộc một trong các dạng sau:
- “Một axit amin chỉ do một bộ ba mã hoá” – sai, vì mã di truyền thoái hoá.
- “Một bộ ba có thể mã hoá cho nhiều loại axit amin” – sai, vì mã di truyền đặc hiệu.
- “Các bộ ba gối lên nhau” hoặc “mã di truyền là mã bộ bốn/bộ hai” – sai, vì mã là bộ ba, đọc không gối nhau.
- “Mỗi loài có một bộ mã di truyền riêng” – sai, vì mã di truyền có tính phổ biến.
- “Cả 64 bộ ba đều mã hoá axit amin” – sai, vì có 3 bộ ba kết thúc.
- “Mã di truyền được đọc theo chiều 3′ → 5′ trên mARN” – sai, ribôxôm trượt trên mARN theo chiều 5′ → 3′.
Cách làm nhanh
- Gạch chân từ khoá của từng phương án: “một”, “nhiều”, “gối”, “riêng”, “tất cả”.
- Đối chiếu với bảng 5 đặc điểm ở trên.
- Phương án nào đảo ngược “một – nhiều” hoặc “chung – riêng” thì gần như chắc chắn là phương án sai cần chọn.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “đặc hiệu” với “đặc trưng cho loài”. Mã di truyền thì không đặc trưng cho loài, vì nó phổ biến.
- Nhầm bộ ba mã hoá trên ADN (triplet) với bộ ba trên mARN (codon). Mã di truyền thường được nói theo mARN.
- Quên rằng tính phổ biến vẫn có ngoại lệ nhỏ, nên đề dùng cụm “hầu hết” hoặc “gần như”.
Luyện tập
Câu 1. Phát biểu nào sau đây sai? (a) Bộ ba AUG vừa là mã mở đầu vừa mã hoá Met ở sinh vật nhân thực. (b) Bộ ba UAA mã hoá axit amin kết thúc chuỗi. (c) Có 61 bộ ba mã hoá axit amin.
Đáp án: (b) sai. UAA là bộ ba kết thúc, không mã hoá axit amin nào.
Câu 2. Leu được mã hoá bởi 6 bộ ba khác nhau. Điều này thể hiện đặc điểm nào?
Đáp án: Tính thoái hoá, vì một axit amin có nhiều bộ ba mã hoá.
Câu 3. Nếu mã di truyền là mã bộ hai thì có tối đa bao nhiêu bộ mã? Có đủ mã hoá 20 axit amin không?
Đáp án: 42 = 16 bộ mã, ít hơn 20 nên không đủ. Vì vậy phải là mã bộ ba (64 bộ).
Tóm tắt
Mã di truyền: bộ ba – liên tục không gối – đặc hiệu – thoái hoá – phổ biến. Phát biểu nào nói ngược lại một trong năm ý này thì đó là “không phải đặc điểm của mã di truyền”.
Câu hỏi thường gặp
Mã di truyền có những đặc điểm nào?
Mã di truyền là mã bộ ba, được đọc liên tục từ một điểm xác định theo từng bộ ba không gối lên nhau, có tính đặc hiệu, tính thoái hoá và tính phổ biến.
Mã di truyền thoái hoá nghĩa là gì?
Là một axit amin có thể được mã hoá bởi nhiều bộ ba khác nhau. Có 61 bộ ba mã hoá 20 loại axit amin nên hiện tượng này là tất yếu.
Bộ ba nào là bộ ba kết thúc?
Có 3 bộ ba kết thúc là UAA, UAG và UGA. Chúng không mã hoá axit amin mà báo hiệu dừng dịch mã.
Tính đặc hiệu khác tính thoái hoá thế nào?
Đặc hiệu là một bộ ba chỉ mã hoá một loại axit amin. Thoái hoá là một axit amin có thể do nhiều bộ ba mã hoá. Hai tính chất này không mâu thuẫn vì xét theo hai chiều khác nhau.