Trả lời nhanh
Thường có 4 phương pháp chọn, tạo giống cây trồng: chọn lọc, lai (lai hữu tính), gây đột biến và công nghệ sinh học (nuôi cấy mô tế bào, chuyển gene). Mỗi phương pháp có nguyên tắc riêng: chọn lọc giữ lại cá thể tốt có sẵn, lai kết hợp đặc tính của bố mẹ, đột biến tạo biến dị mới, công nghệ sinh học can thiệp ở mức tế bào, gene.
Vì sao phải chọn và tạo giống?
Giống cây trồng quyết định phần lớn năng suất và chất lượng nông sản. Muốn có giống cho năng suất cao, chống chịu sâu bệnh, thích nghi với biến đổi khí hậu, người ta phải chọn, tạo giống mới. Có bốn con đường chính để thực hiện điều đó.
1. Phương pháp chọn lọc
Chọn từ quần thể giống sẵn có những cá thể mang đặc tính mong muốn, rồi nhân lên qua nhiều thế hệ.
- Chọn lọc hàng loạt: chọn nhiều cá thể tốt, gieo trồng chung.
- Chọn lọc cá thể: chọn riêng từng cá thể tốt, nhân giống riêng để đánh giá.
- Ưu điểm: dễ làm, chi phí thấp, giữ được tính thích nghi của giống địa phương.
- Hạn chế: không tạo ra đặc tính mới, cải tiến chậm.
2. Phương pháp lai
Cho hai cây có đặc điểm khác nhau thụ phấn cho nhau để cây con tổ hợp các đặc tính tốt của bố mẹ. Ví dụ: cho cây lúa năng suất cao lai với cây lúa chống bệnh tốt để tìm dòng vừa năng suất vừa chống bệnh.
- Ưu điểm: tạo nhiều tổ hợp mới, tận dụng ưu thế lai ở thế hệ F1 (lúa lai, ngô lai).
- Hạn chế: mất nhiều năm để ổn định, giống F1 thường phải mua hạt mới mỗi vụ.
3. Phương pháp gây đột biến
Dùng tác nhân vật lí (tia gamma, tia tử ngoại) hoặc hóa học (hóa chất gây đột biến) tác động lên hạt, mầm, chồi để phát sinh biến dị di truyền, sau đó chọn dòng có lợi.
- Ưu điểm: tạo được tính trạng mới mà tự nhiên hiếm gặp, như cây thấp hơn, chín sớm hơn.
- Hạn chế: đột biến ngẫu nhiên, đa số bất lợi, phải sàng lọc nhiều và cần thiết bị chuyên dụng.
4. Phương pháp công nghệ sinh học
Dựa trên nuôi cấy mô, tế bào và kĩ thuật di truyền (chuyển gene). Nhiều sách phân chia nhóm này thành công nghệ tế bào và công nghệ gene, nhưng đều thuộc công nghệ sinh học.
- Ưu điểm: nhân nhanh số lượng lớn cây sạch bệnh từ một mẫu nhỏ (chuối, lan, khoai tây), có thể chuyển gene quý như gene kháng sâu bệnh.
- Hạn chế: cần phòng thí nghiệm, kĩ thuật cao, chi phí đầu tư lớn và phải kiểm soát an toàn sinh học.
Bảng so sánh nhanh
| Phương pháp | Nguồn biến dị | Tốc độ | Chi phí |
|---|---|---|---|
| Chọn lọc | Có sẵn trong quần thể | Chậm | Thấp |
| Lai | Tổ hợp gene bố mẹ | Trung bình | Trung bình |
| Gây đột biến | Đột biến nhân tạo | Trung bình | Trung bình đến cao |
| Công nghệ sinh học | Can thiệp tế bào, gene | Nhanh | Cao |
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm phương pháp chọn giống với phương pháp nhân giống (giâm cành, chiết cành, ghép). Nhân giống nhằm nhân nhanh một giống đã có, còn chọn giống nhằm có giống tốt hơn.
- Cho rằng chỉ có hai phương pháp là chọn lọc và lai. Thực tế còn đột biến và công nghệ sinh học.
- Nghĩ rằng cây chuyển gene luôn là kết quả của lai. Chuyển gene thuộc công nghệ sinh học.
Mẹo nhớ
Nhớ cụm “Chọn – Lai – Đột – Sinh” ứng với: chọn lọc, lai, đột biến, công nghệ sinh học. Bốn chữ này cũng chính là thứ tự từ cổ điển đến hiện đại.
Luyện tập có đáp án
Câu 1. Nông dân giữ lại những bắp ngô to, đều nhất để làm giống cho vụ sau. Đây là phương pháp nào?
Đáp án: Chọn lọc (hàng loạt).
Câu 2. Tạo hàng triệu cây lan giống đồng đều từ một chồi nhỏ thuộc phương pháp nào?
Đáp án: Công nghệ sinh học (nuôi cấy mô).
Câu 3. Chiếu tia gamma lên hạt lúa để tìm dòng chín sớm là phương pháp nào?
Đáp án: Gây đột biến.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy phương pháp chọn giống cây trồng?
Thường được chia thành 4 phương pháp: chọn lọc, lai, gây đột biến và công nghệ sinh học.
Phương pháp nào nhanh nhất nhân giống số lượng lớn?
Nuôi cấy mô thuộc công nghệ sinh học, vì từ mẫu nhỏ có thể tạo ra hàng loạt cây con đồng đều, sạch bệnh.
Ưu thế lai là gì?
Là hiện tượng con lai F1 có sức sống, năng suất và khả năng chống chịu vượt trội so với bố mẹ.
Chọn giống khác nhân giống ở điểm nào?
Chọn giống tạo ra hoặc tuyển chọn giống mới tốt hơn; nhân giống chỉ nhân nhanh một giống đã có bằng hạt hoặc bộ phận sinh dưỡng.