Trả lời nhanh
Khái niệm cần hoàn thiện là: văn minh là sự tiến bộ (phát triển) về vật chất và tinh thần của xã hội loài người, ở một trình độ nhất định, thường gắn với sự xuất hiện của nhà nước, chữ viết, đô thị. Từ cần điền xoay quanh ý “tiến bộ, phát triển”, vì văn minh là kết quả sáng tạo tích lũy qua thời gian chứ không phải là cái có sẵn trong tự nhiên.
Đọc kỹ câu dẫn trước khi điền
Đề bài cho một câu định nghĩa bị khuyết một cụm từ, bắt đầu bằng “… là sự …”. Muốn điền đúng, em hãy tự hỏi ba điều: đây là khái niệm của môn nào, nó nói về cái gì và nó khác với những khái niệm gần nghĩa ở chỗ nào. Ở đây đó là khái niệm Lịch sử lớp 10, nói về thành tựu của loài người trong tiến trình phát triển.
Vì định nghĩa bắt đầu bằng “sự”, từ cần điền phải là một danh từ chỉ quá trình hoặc trạng thái. “Tiến bộ” hay “phát triển” đều hợp với kiểu câu này, còn những từ chỉ sự suy giảm, sự tiêu vong hay sự hoang sơ thì loại ngay.
Văn minh gồm những gì?
Văn minh phản ánh trình độ phát triển của xã hội ở hai mặt:
- Vật chất: công cụ lao động, kỹ thuật canh tác, nhà ở, công trình xây dựng, giao thông, thương mại.
- Tinh thần: chữ viết, văn học, nghệ thuật, tôn giáo, tri thức khoa học, luật pháp, đạo đức.
Hai mặt này gắn bó với nhau. Có dư thừa lương thực thì mới có người rảnh tay làm nghề thủ công, học hành, sáng tác. Ngược lại, tri thức và chữ viết lại giúp sản xuất phát triển hơn.
Dấu hiệu nhận biết một nền văn minh
- Có nhà nước và bộ máy cai trị.
- Có chữ viết để ghi chép, lưu truyền tri thức.
- Có đô thị, thành thị là trung tâm kinh tế và chính trị.
- Có sự phân công lao động và phân hóa xã hội rõ hơn thời nguyên thủy.
Các nền văn minh sông lớn như Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa đều có những dấu hiệu trên. Chúng hình thành ở lưu vực các con sông lớn vì đất phù sa màu mỡ thuận lợi cho trồng trọt.
Phân biệt văn minh và văn hóa
| Tiêu chí | Văn minh | Văn hóa |
|---|---|---|
| Phạm vi thời gian | Chỉ có từ khi xã hội có nhà nước, chữ viết | Có từ thời nguyên thủy, ngay khi con người xuất hiện |
| Trọng tâm | Trình độ phát triển, tiến bộ của xã hội | Toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần mang bản sắc từng cộng đồng |
| Tính chất | Dễ so sánh cao – thấp theo tiến trình lịch sử | Mang tính riêng biệt, không xếp hạng hơn kém |
Vì sao không chọn các từ khác?
- “Sự suy thoái” sai về nghĩa, vì văn minh nói đến tiến trình đi lên.
- “Sự hoang dã” hay “sự nguyên sơ” mô tả xã hội chưa có nhà nước, ngược với văn minh.
- “Sự bất biến” sai vì các nền văn minh luôn tiếp thu, trao đổi và đổi mới.
Mẹo nhớ
Em chỉ cần nhớ ba chữ “nhà – chữ – thành”: nhà nước, chữ viết, thành thị. Có đủ ba yếu tố này thì xã hội đã bước vào ngưỡng văn minh.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng xã hội nguyên thủy đã có văn minh. Thực ra thời kỳ này chỉ có văn hóa sơ khai.
- Đồng nhất văn minh với riêng thành tựu vật chất. Văn minh luôn gồm cả tinh thần.
- Nghĩ rằng chỉ phương Tây mới có văn minh. Phương Đông có những nền văn minh rất sớm.
Luyện tập
- Câu 1. Yếu tố nào sau đây không phải dấu hiệu của văn minh: nhà nước, chữ viết, đô thị hay sống du cư săn bắt hái lượm? Đáp án: sống du cư săn bắt hái lượm, vì đó là đặc trưng xã hội nguyên thủy.
- Câu 2. Vì sao các nền văn minh đầu tiên thường xuất hiện bên sông lớn? Đáp án: có nước tưới và đất phù sa màu mỡ nên sản xuất nông nghiệp dư thừa, tạo điều kiện hình thành nhà nước.
- Câu 3. Chữ viết thuộc mặt vật chất hay tinh thần của văn minh? Đáp án: chủ yếu thuộc mặt tinh thần, nhưng nó cũng là công cụ giúp phát triển mặt vật chất.
Câu hỏi thường gặp
Văn minh của loài người là gì?
Văn minh là sự tiến bộ về vật chất và tinh thần của xã hội loài người ở một trình độ phát triển nhất định, thường gắn với nhà nước, chữ viết và đô thị.
Văn minh và văn hóa khác nhau thế nào?
Văn hóa có từ khi con người xuất hiện và mang bản sắc riêng của từng cộng đồng, còn văn minh chỉ có khi xã hội đạt trình độ phát triển nhất định như có nhà nước, chữ viết.
Các nền văn minh đầu tiên hình thành ở đâu?
Phần lớn hình thành ở lưu vực các con sông lớn như sông Nin, Tigrơ và Ơphrát, sông Ấn, sông Hằng và Hoàng Hà.